Tip 1 diyabette karbonhidratı neden sayarız

Karbonhidratlar, protein ve yağın yanında besinlerdeki üç enerji kaynağından biridir. Karbonhidrat grubu şekerleri, nişastayı ve lifi kapsar. Karbonhidrat en çok tahıllarda ve tahıl ürünlerinde, patateste, meyvelerde, sütte, yoğurtta, kuru baklagillerde ve tatlı ürünlerde bulunur [1].

Sindirim, şekerleri ve nişastayı glukoza dönüştürür; glukoz da sonra kana geçer. Lif bir ayrık durumdur; çünkü organizmanızda onu parçalayacak enzimler yoktur. Lif doz hesabına girmez: etiket lifi toplam karbonhidratın dışında yazıyorsa o toplamı olduğu gibi kullanırsınız, lif toplamın içindeyse onu çıkarırsınız. Karbonhidratı sayarken aslında yediğinizin sonradan saf glukoza dönüşecek bölümünü sayarsınız [2].

Evet; fark da büyüktür. Bir öğündeki nişastanın ve şekerlerin neredeyse tümü bir noktada kanda kullanılabilir glukoza dönüşür. Protein kan şekerini yalnızca bir bölümüyle, yavaş ve özellikle porsiyon daha büyük olduğunda yükseltir [3].

Yağlar glukoza dönüşmez. Onlar midenin boşalmasını yavaşlatır ve birkaç saat boyunca insüline duyarlılığı azaltır. Böylece kan şekerinde gecikmiş bir yükselme ortaya çıkar. Öğünün insülin dozunu belirlemek için karbonhidrat kullanılır. Yağlar ve proteinler ise kan şekerinin yükselme anını etkiler ve öğün bolusunu nasıl uygulayacağınızı, örneğin ikili bir bolusla, değiştirebilir, aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi [4].

Tip 1 diyabetin 3. evresinde beta hücreleri, bir öğünde gereksinim duyduğunuz insülin miktarını artık salmaz. Uygulanacak insülin dozuna her öğünden önce sizin karar vermeniz gerekir. Karbonhidrat sayımı, öğündeki besin miktarını, o öğünün insülin dozunu hesaplamakta kullanabileceğiniz bir sayıya dönüştürür [5].

Her hastanın bir karbonhidrat-insülin oranı, yani bir ünite hızlı insülinin karşıladığı karbonhidrat gramı vardır. Bu oran saat aralıklarına göre de kişiselleştirilebilir. Böylece öğün sabit bir doza uyacağına, insülin dozu öğünü izler. Uygulamadaki kazanç, farklı saatlerde çeşitli biçimde yeme özgürlüğüdür [6].

Karbonhidrat sayımı bir araçtır, kendi başına bir tedavi değildir. Dört koşul yerine geldiğinde yardımcı olur:

• karbonhidrat-insülin oranı doğrudur;
• karbonhidrat tahmini gerçeğe yakındır;
• insülin dozu doğru hesaplanmıştır;
• uygulama anına uyulmuştur [7] [8].

Başlıca kazanç öngörülebilirliktir. Bir öğünden sonra ne bekleyeceğinizi bilirsiniz ve 2-3 saatteki yüksek kan şekerleri için sonradan düzeltme yapma gereksinimi azalır. Ancak karbonhidratın alışkanlıkla sayılması; yanlış belirlenmiş bir bazal insülini, uygun olmayan bir karbonhidrat-insülin oranını ya da unutulmuş insülin dozlarını karşılayamaz [9].

Hayır. Saymak ölçmek demektir, kısıtlamak değil. Diyabetli hastalar için ideal bir karbonhidrat yüzdesi yoktur; uygun miktar da kişiye göre belirlenir. Çok gram karbonhidrat içeren öğünleri hekiminizle daha dikkatle konuşmaya değer [10]. Karbonhidrat sayma yöntemi, sabit menülerin yerini almak ve hem nitelik hem de nicelik olarak çeşitli bir beslenmeye olanak vermek için oluşturulmuştur.

Nitelik, nicelikten ayrı olarak önemli olmayı sürdürür. Olabildiğince az işlenmiş, liften zengin besin kaynakları seçin. Bir öğündeki karbonhidrat miktarını azaltmak, hekiminizle birlikte aldığınız ayrı bir karardır. Bir öğünün porsiyonunu azaltsanız bile, aynı miktarı daha çok sayıda küçük öğüne bölerseniz bir gündeki toplam karbonhidrat sizin için uygun olan düzeyde kalabilir [2].

Miktarın yanında, farklı karbonhidrat türlerinden sonra kan şekerinin yükselme hızı da önemlidir. En önemli etken miktar olmayı sürdürür: besin ne olursa olsun 50 gram karbonhidrat, kan şekerini 15 gramdan belirgin biçimde daha çok yükseltir [3].

Hız, besinin biçimine ve öğünün geri kalanının bileşimine bağlıdır. Şekerli içecekler ve meyve suları kan şekerini en hızlı yükseltir; çünkü lif içermezler ve mideyi çabuk terk ederler. Aynı öğündeki lif, yağ ve protein ise belirli bir karbonhidrat miktarının oluşturduğu yükselmeyi yavaşlatır [4] [11].

Glisemik indeks, karbonhidrat içeren besinleri, aynı standart karbonhidrat miktarında oluşturdukları kan şekeri yükselmesine göre karşılaştırır. Küçük bir indeks daha yavaş bir yükselme ve daha küçük bir tepe demektir; bu da tip 1 diyabet bağlamında olumlu bir durumdur [11].

Karbonhidrat sayımında ilgi odağı toplam miktardır; glisemik indeks ise her zaman ikinci planda kalır. Glisemik indeks, başka türlü benzer görünen besinler arasında daha iyi seçim yapmanıza ve enjeksiyon anını daha kesin belirlemenize yardım edebilir [12]. Glisemik indeks değeri, tek başına tüketilen bir besin için hesaplanmıştır. O besinin karışık bir öğünde farklı davranacağını göz önünde bulundurmanız gerekir [4].

Tedaviye bağlıdır. Bu sayfa tip 1 diyabet bölümünün bir parçası olsa da soru pek çok kişiyi ilgilendirir; çünkü dünyadaki diyabetli hastaların çoğunda tip 2 diyabet vardır [13] [14]. Öğünlerde insülin kullanıyorsanız mantık tip 1 diyabettekiyle aynıdır; yani karbonhidratı saymak çok yararlıdır [15].

Hekiminiz size sabit insülin dozları önerdiyse, beslenmenin tutarlılığı daha çok önem taşır. Bu durumda günden güne benzer miktarları, çoğu zaman saati de belirlenmiş öğünlerde tüketmeniz gerekir. Öğüne göre ayarlanan doz seçeneği varsa, bu genellikle sabit dozlu bir şemaya yeğlenir. Sabit dozlu bir şema uyguluyorsanız onu kendi başınıza değiştirmeyin; size uygun olup olmadığını hekiminizle konuşun. İnsülin tedaviniz yoksa karbonhidrat sayımı daha az önemlidir. Porsiyonların yalın bir biçimde tahmin edilmesi genellikle fazlasıyla yeterlidir [5].

Karbonhidrat sayımının ilkesi çabuk, bir ya da en çok birkaç oturumda öğrenilir. Hangi besinlerin karbonhidrat içerdiğini, besin etiketini nasıl okuyacağınızı ve gramdan porsiyona nasıl geçeceğinizi öğrenirsiniz; örneğin 30 gramlık bir dilim ekmekte yaklaşık 15 gram, orta boy bir patateste ise yaklaşık 30 gram karbonhidrat vardır. Geri kalanı, yalnızca günlük yaşamınızda bu konuya ayırdığınız zamandır. Aslında öğrenmenin büyük bölümü günlük uygulamadan gelir [1].

Buna karşılık doğruluk, özellikle mutfak tartısı kullanabildiğiniz ev yemeklerinde aylarca alıştırma ister [16]. Zamanla lokantada da işin içinden çıkacaksınız. Eğitim, birkaç aya yayıldığında ve yinelenen destek oturumlarıyla sürdüğünde daha iyi işler. Gözle yapılan tahminler başlangıçta hızla düzelir. Ancak uzun dönemde gitgide daha az kesin duruma gelir; çünkü tartmanın yerini alışkanlık alır ve küçük yanlışlar zaman içinde birikir. Yeniden ayarlama, tahmini ölçümle karşılaştırmak için zaman zaman mutfak tartısına dönmek demektir [17].

Karbonhidrat saymayı size öğretmek için en uygun kişi, diyabet alanında deneyimli bir diyetisyendir. Karbonhidrat sayımının öğrenilmesi, diyabet başvuru merkezlerindeki yapılandırılmış eğitim programlarının her zaman bir parçasıdır. Bu merkezlerde hekimin yanında hemşireler, psikologlar ve diyabet alanında uzmanlaşmış eğiticiler de yer alır [5].

İnsülin reçetenizi yazan hekim, saat aralıklarına göre de olmak üzere karbonhidrat-insülin oranınızı belirler ve ayarlar. Uygulamalar, besin veri tabanları ve fotoğraftan tahmin ise ek yardımcılardır [18]. Bireysel oturumlar da grup oturumları da, çevrim içi yapılanlar (eş zamanlı ya da eş zamansız) dahil, aynı ölçüde işe yarar [19].