Γιατί μετράμε υδατάνθρακες στον διαβήτη τύπου 1

Οι υδατάνθρακες είναι μία από τις τρεις πηγές ενέργειας της τροφής, μαζί με την πρωτεΐνη και το λίπος. Η ομάδα των υδατανθράκων περιλαμβάνει τα σάκχαρα, το άμυλο και τις φυτικές ίνες. Βρίσκονται κυρίως στα δημητριακά και στα προϊόντα τους, στις πατάτες, στα φρούτα, στο γάλα, στο γιαούρτι, στα όσπρια και στα γλυκά τρόφιμα [1].

Η πέψη μετατρέπει τα σάκχαρα και το άμυλο σε γλυκόζη, που έπειτα περνά στο αίμα. Οι φυτικές ίνες αποτελούν εξαίρεση, επειδή το σώμα σου δεν διαθέτει τα ένζυμα για να τις διασπάσει. Μένουν εκτός του υπολογισμού της δόσης: αν η ετικέτα αναφέρει τις φυτικές ίνες έξω από το σύνολο των υδατανθράκων, χρησιμοποίησε το σύνολο όπως είναι· αν οι φυτικές ίνες περιλαμβάνονται στο σύνολο, αφαίρεσέ τες. Όταν μετράς υδατάνθρακες, μετράς στην πραγματικότητα το μέρος αυτού που τρως που θα γίνει αργότερα καθαρή γλυκόζη [2].

Ναι, και η διαφορά είναι μεγάλη. Σχεδόν όλο το άμυλο και όλα τα σάκχαρα ενός γεύματος γίνονται τελικά γλυκόζη διαθέσιμη στο αίμα. Η πρωτεΐνη ανεβάζει τη γλυκόζη μόνο εν μέρει, αργά και κυρίως όταν η μερίδα είναι μεγαλύτερη [3].

Το λίπος δεν μετατρέπεται σε γλυκόζη. Επιβραδύνει την κένωση του στομάχου και μειώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη για μερικές ώρες. Το αποτέλεσμα είναι μια καθυστερημένη άνοδος της γλυκόζης. Οι υδατάνθρακες χρησιμοποιούνται για τον καθορισμό της δόσης ινσουλίνης του γεύματος. Το λίπος και η πρωτεΐνη επηρεάζουν πότε ανεβαίνει η γλυκόζη και μπορούν να διαμορφώσουν τον τρόπο χορήγησης της δόσης του γεύματος, για παράδειγμα με διπλό κύμα, όπως δείχνει η παρακάτω εικόνα [4].

Στο στάδιο 3 του διαβήτη τύπου 1, τα βήτα κύτταρα δεν απελευθερώνουν πλέον την ποσότητα ινσουλίνης που χρειάζεσαι σε ένα γεύμα. Εσύ είσαι εκείνος που πρέπει να αποφασίζει τη δόση ινσουλίνης πριν από κάθε γεύμα. Το μέτρημα των υδατανθράκων μετατρέπει την ποσότητα φαγητού ενός γεύματος σε αριθμό που μπορείς να χρησιμοποιήσεις για να υπολογίσεις τη δόση ινσουλίνης του γεύματος [5].

Κάθε ασθενής έχει μια αναλογία ινσουλίνης προς υδατάνθρακες, δηλαδή τον αριθμό των γραμμαρίων υδατανθράκων που καλύπτει μία μονάδα ταχείας δράσης ινσουλίνης. Η αναλογία μπορεί να εξατομικευτεί, ακόμη και ανά ώρα της ημέρας. Η δόση ινσουλίνης ακολουθεί τότε το γεύμα, αντί το γεύμα να πρέπει να χωρέσει σε μια σταθερή δόση. Το πρακτικό όφελος είναι η ελευθερία να τρως ποικίλη διατροφή σε διαφορετικές ώρες της ημέρας [6].

Το μέτρημα των υδατανθράκων είναι εργαλείο, όχι θεραπεία από μόνο του. Βοηθά όταν πληρούνται τέσσερις προϋποθέσεις:

• η αναλογία ινσουλίνης προς υδατάνθρακες είναι σωστή·
• η εκτίμηση των υδατανθράκων πλησιάζει την πραγματική ποσότητα·
• τη δόση ινσουλίνης υπολογίζεται σωστά·
• η χρονική στιγμή της δόσης είναι η σωστή [7] [8].

Το κύριο όφελος είναι η προβλεψιμότητα. Ξέρεις τι να περιμένεις μετά από ένα γεύμα, και χρειάζεσαι λιγότερες διορθωτικές δόσεις για γλυκόζη πολύ υψηλή 2-3 ώρες αργότερα. Ωστόσο, το καθημερινό μέτρημα των υδατανθράκων δεν μπορεί να αναπληρώσει μια λανθασμένα ρυθμισμένη δόση βασικής ινσουλίνης, μια ακατάλληλη αναλογία ινσουλίνης προς υδατάνθρακες ή δόσεις ινσουλίνης που παραλείπονται [9].

Όχι. Το μέτρημα σημαίνει μέτρηση, όχι περιορισμό. Δεν υπάρχει ιδανικό ποσοστό υδατανθράκων για τα άτομα με διαβήτη, και η σωστή ποσότητα αποφασίζεται για τον καθένα ξεχωριστά. Τα γεύματα με πολλούς υδατάνθρακες αξίζει να συζητούνται πιο αναλυτικά με τον γιατρό σου [10]. Το μέτρημα των υδατανθράκων δημιουργήθηκε για να αντικαταστήσει τα σταθερά μενού και να επιτρέψει μια διατροφή που ποικίλλει τόσο σε ποιότητα όσο και σε ποσότητα.

Η ποιότητα εξακολουθεί να μετράει, ανεξάρτητα από την ποσότητα. Διάλεξε τρόφιμα όσο το δυνατόν λιγότερο επεξεργασμένα και πλούσια σε φυτικές ίνες. Η μείωση της ποσότητας υδατανθράκων ενός γεύματος παραμένει χωριστή απόφαση, που την παίρνεις μαζί με τον γιατρό σου. Ακόμη κι αν μειώσεις τη μερίδα σε ένα γεύμα, το ημερήσιο σύνολο υδατανθράκων μπορεί να παραμείνει το σωστό για σένα, αρκεί να μοιράσεις την ίδια ποσότητα σε περισσότερα μικρότερα γεύματα [2].

Πέρα από την ποσότητα, μετράει και η ταχύτητα με την οποία ανεβαίνει η γλυκόζη μετά την κατανάλωση διαφορετικών τύπων υδατανθράκων. Η ποσότητα παραμένει ο σημαντικότερος παράγοντας: 50 g υδατανθράκων ανεβάζουν τη γλυκόζη πολύ περισσότερο από 15 g, όποιο κι αν είναι το τρόφιμο [3].

Η ταχύτητα εξαρτάται από τη μορφή του τροφίμου και από τη σύσταση του υπόλοιπου γεύματος. Τα ζαχαρούχα ροφήματα και οι χυμοί φρούτων ανεβάζουν τη γλυκόζη ταχύτερα, επειδή δεν έχουν φυτικές ίνες και φεύγουν γρήγορα από το στομάχι. Οι φυτικές ίνες, το λίπος και η πρωτεΐνη του ίδιου γεύματος επιβραδύνουν την άνοδο της γλυκόζης που προκαλεί μια δεδομένη ποσότητα υδατανθράκων [4] [11].

Ο γλυκαιμικός δείκτης συγκρίνει τρόφιμα που περιέχουν υδατάνθρακες με βάση την άνοδο της γλυκόζης που προκαλούν για την ίδια σταθερή ποσότητα υδατανθράκων. Χαμηλός δείκτης σημαίνει πιο αργή άνοδο και χαμηλότερη κορυφή, κάτι που αποτελεί πλεονέκτημα στον διαβήτη τύπου 1 [11].

Στο μέτρημα των υδατανθράκων, το επίκεντρο είναι η συνολική ποσότητα, και ο γλυκαιμικός δείκτης παραμένει πάντα δευτερεύων. Μπορεί να σε βοηθήσει να διαλέξεις ανάμεσα σε τρόφιμα που κατά τα άλλα μοιάζουν και να χρονίσεις πιο σωστά την ένεσή σου [12]. Οι τιμές του γλυκαιμικού δείκτη προσδιορίζονται για τρόφιμα που καταναλώνονται μόνα τους. Να έχεις υπόψη ότι το ίδιο τρόφιμο συμπεριφέρεται διαφορετικά μέσα σε ένα σύνθετο γεύμα [4].

Εξαρτάται από τη θεραπεία. Αν και η σελίδα αυτή ανήκει στην ενότητα του διαβήτη τύπου 1, το ερώτημα αφορά πάρα πολλούς ανθρώπους, επειδή οι περισσότεροι άνθρωποι με διαβήτη παγκοσμίως έχουν διαβήτη τύπου 2 [13] [14]. Αν κάνεις ινσουλίνη στα γεύματα, η λογική είναι η ίδια με τον διαβήτη τύπου 1, οπότε το μέτρημα των υδατανθράκων είναι πολύ χρήσιμο [15].

Αν ο γιατρός σου έχει συνταγογραφήσει σταθερές δόσεις ινσουλίνης, μετράει περισσότερο η σταθερότητα σε αυτό που τρως. Πρέπει τότε να τρως παρόμοιες ποσότητες από μέρα σε μέρα, και συχνά σε καθορισμένες ώρες. Όταν υπάρχει η επιλογή δόσης προσαρμοσμένης στο γεύμα, είναι συνήθως προτιμότερη από ένα σχήμα σταθερής δόσης. Αν βρίσκεσαι σε σχήμα σταθερής δόσης, μην το αλλάξεις μόνος σου — μίλησε με τον γιατρό σου για το αν σου ταιριάζει. Αν δεν κάνεις ινσουλίνη, το μέτρημα των υδατανθράκων μετράει λιγότερο. Μια απλή εκτίμηση των μερίδων είναι συνήθως υπεραρκετή [5].

Η αρχή του μετρήματος των υδατανθράκων μαθαίνεται γρήγορα, σε μία ή το πολύ σε λίγες συνεδρίες. Μαθαίνεις ποια τρόφιμα περιέχουν υδατάνθρακες, πώς διαβάζεις τη διατροφική επισήμανση και πώς περνάς από τα γραμμάρια στις μερίδες — για παράδειγμα, μια φέτα ψωμί 30 g περιέχει περίπου 15 g υδατανθράκων, και μια μεσαία πατάτα περίπου 30 g υδατανθράκων. Τα υπόλοιπα είναι απλώς ο χρόνος που της αφιερώνεις στην καθημερινότητα. Στην πραγματικότητα, το μεγαλύτερο μέρος της μάθησης προέρχεται από την καθημερινή εξάσκηση [1].

Η ακρίβεια όμως θέλει μήνες εξάσκησης, ιδίως με τα γεύματα που μαγειρεύονται στο σπίτι, όπου μπορείς να χρησιμοποιήσεις ζυγαριά κουζίνας [16]. Με τον καιρό, θα τα καταφέρνεις και όταν τρως έξω. Αυτού του είδους η εκπαίδευση δουλεύει καλύτερα όταν απλώνεται σε αρκετούς μήνες και συνεχίζεται με επαναλαμβανόμενες συνεδρίες υποστήριξης. Οι εκτιμήσεις με το μάτι βελτιώνονται γρήγορα στην αρχή. Μακροπρόθεσμα όμως γίνονται όλο και λιγότερο ακριβείς, επειδή η συνήθεια παίρνει τη θέση του ζυγίσματος και τα μικρά σφάλματα αθροίζονται με τον χρόνο. Η επαναβαθμονόμηση σημαίνει να επιστρέφεις πού και πού στη ζυγαριά κουζίνας, για να συγκρίνεις την εκτίμησή σου με τη μέτρηση [17].

Ο καταλληλότερος για να σου μάθει να μετράς υδατάνθρακες είναι ένας διαιτολόγος με εμπειρία στον διαβήτη. Η εκμάθηση του μετρήματος των υδατανθράκων αποτελεί πάντα μέρος των δομημένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων που τρέχουν τα εξειδικευμένα κέντρα διαβήτη. Στα κέντρα αυτά, νοσηλευτές, ψυχολόγοι και εξειδικευμένοι εκπαιδευτές διαβήτη δουλεύουν δίπλα στον γιατρό [5].

Ο γιατρός που σου συνταγογραφεί την ινσουλίνη ορίζει και προσαρμόζει επίσης την αναλογία ινσουλίνης προς υδατάνθρακες, ακόμη και ανά ώρα της ημέρας. Οι εφαρμογές, οι βάσεις δεδομένων τροφίμων και η εκτίμηση από φωτογραφίες είναι πρόσθετα βοηθήματα [18]. Οι ατομικές και οι ομαδικές συνεδρίες δουλεύουν εξίσου καλά, μαζί και εκείνες που γίνονται διαδικτυακά (σύγχρονα ή ασύγχρονα) [19].