Dlaczego liczy się węglowodany w cukrzycy typu 1

Węglowodany to jedno z trzech źródeł energii w pożywieniu, obok białka i tłuszczu. Do grupy węglowodanów należą cukry, skrobia i błonnik. Znajdziesz je głównie w zbożach i produktach zbożowych, ziemniakach, owocach, mleku, jogurcie, nasionach roślin strączkowych i produktach słodkich [1].

Trawienie zamienia cukry i skrobię w glukozę, która przechodzi potem do krwi. Wyjątkiem jest błonnik, bo organizmowi brakuje enzymów potrzebnych do jego rozłożenia. Zostaje on poza obliczeniem dawki: jeśli etykieta podaje błonnik poza sumą węglowodanów, użyj tej sumy bez zmian; jeśli błonnik jest w niej zawarty, odejmij go. Licząc węglowodany, liczysz w istocie tę część jedzenia, która stanie się potem czystą glukozą [2].

Tak, a różnica jest duża. Niemal cała skrobia i wszystkie cukry z posiłku ostatecznie stają się glukozą dostępną we krwi. Białko podnosi glikemię tylko częściowo, powoli i głównie wtedy, gdy porcja jest większa [3].

Tłuszcz nie zamienia się w glukozę. Spowalnia opróżnianie żołądka i zmniejsza wrażliwość na insulinę na kilka godzin. Skutkiem jest opóźniony wzrost glikemii. Węglowodany służą do ustalenia dawki insuliny do posiłku. Tłuszcz i białko wpływają na to, kiedy glikemia rośnie, i mogą kształtować sposób podania bolusa posiłkowego, na przykład przez bolus złożony, jak pokazuje rysunek poniżej [4].

W cukrzycy typu 1 w stadium 3 komórki beta nie uwalniają już takiej ilości insuliny, jakiej potrzebujesz do posiłku. To Ty musisz zdecydować o dawce insuliny przed każdym posiłkiem. Liczenie węglowodanów zamienia ilość jedzenia w posiłku w liczbę, której możesz użyć do obliczenia dawki insuliny na ten posiłek [5].

Każdy pacjent ma przelicznik insulinowo-węglowodanowy, czyli liczbę gramów węglowodanów pokrywanych przez jedną jednostkę insuliny szybko działającej. Przelicznik można dostosować indywidualnie, także do pory dnia. Dawka insuliny idzie wtedy za posiłkiem, zamiast dopasowywać posiłek do stałej dawki. Praktyczną korzyścią jest swoboda urozmaiconego jedzenia o różnych porach dnia [6].

Liczenie węglowodanów jest narzędziem, a nie leczeniem samym w sobie. Pomaga, gdy spełnione są cztery warunki:

• przelicznik insulinowo-węglowodanowy jest prawidłowy;
• oszacowanie węglowodanów jest bliskie rzeczywistej ilości;
• dawka insuliny jest poprawnie obliczona;
• moment podania dawki jest właściwy [7] [8].

Główną korzyścią jest przewidywalność. Wiesz, czego oczekiwać po posiłku, i potrzebujesz mniej dawek korekcyjnych na zbyt wysoką glikemię 2-3 godziny później. Rutynowe liczenie węglowodanów nie nadrobi jednak źle ustawionej dawki insuliny bazowej, nieodpowiedniego przelicznika insulinowo-węglowodanowego ani pominiętych dawek insuliny [9].

Nie. Liczenie oznacza mierzenie, a nie ograniczanie. Nie ma idealnego odsetka węglowodanów dla osób z cukrzycą, a właściwą ilość ustala się indywidualnie. Posiłki z dużą ilością węglowodanów warto szczegółowo omówić z lekarzem [10]. Liczenie węglowodanów powstało, by zastąpić sztywne jadłospisy i umożliwić dietę zmienną zarówno jakościowo, jak i ilościowo.

Jakość ma znaczenie niezależnie od ilości. Wybieraj produkty możliwie mało przetworzone i bogate w błonnik. Zmniejszenie ilości węglowodanów w posiłku pozostaje osobną decyzją, którą podejmujesz razem z lekarzem. Nawet jeśli zmniejszysz porcję przy jednym posiłku, Twoja dobowa suma węglowodanów może pozostać właściwa, o ile rozłożysz tę samą ilość na kilka mniejszych posiłków [2].

Poza ilością znaczenie ma też tempo, w jakim glikemia rośnie po zjedzeniu różnych rodzajów węglowodanów. Ilość pozostaje czynnikiem najważniejszym: 50 g węglowodanów podnosi glikemię znacznie bardziej niż 15 g, niezależnie od produktu [3].

Tempo zależy od postaci produktu i od składu reszty posiłku. Napoje słodzone i soki owocowe podnoszą glikemię najszybciej, bo nie zawierają błonnika i szybko opuszczają żołądek. Błonnik, tłuszcz i białko w tym samym posiłku spowalniają wzrost glikemii wywołany daną ilością węglowodanów [4] [11].

Indeks glikemiczny porównuje produkty zawierające węglowodany według wzrostu glikemii, jaki wywołują przy tej samej standardowej ilości węglowodanów. Niski indeks oznacza wolniejszy wzrost i niższy szczyt, co w cukrzycy typu 1 jest zaletą [11].

W liczeniu węglowodanów główna uwaga skupia się na ilości całkowitej, a indeks glikemiczny zawsze pozostaje sprawą drugorzędną. Może pomóc w wyborze między produktami, które poza tym wydają się podobne, i w dokładniejszym doborze momentu wstrzyknięcia [12]. Wartości indeksu glikemicznego wyznacza się dla produktów jedzonych osobno. Pamiętaj, że ten sam produkt zachowuje się inaczej w posiłku mieszanym [4].

To zależy od leczenia. Choć strona ta należy do działu o cukrzycy typu 1, pytanie dotyczy bardzo wielu osób, bo większość osób z cukrzycą na świecie ma cukrzycę typu 2 [13] [14]. Jeśli przyjmujesz insulinę do posiłków, logika jest ta sama co w cukrzycy typu 1, więc liczenie węglowodanów jest bardzo przydatne [15].

Jeśli lekarz przepisał stałe dawki insuliny, większe znaczenie ma stałość tego, co jesz. Trzeba wtedy jeść podobne ilości z dnia na dzień, a często także o ustalonych porach. Gdy dawka dopasowana do posiłku jest możliwa, zwykle jest lepsza niż schemat ze stałą dawką. Jeśli stosujesz schemat ze stałą dawką, nie zmieniaj go na własną rękę — porozmawiaj z lekarzem, czy Ci odpowiada. Jeśli nie stosujesz insuliny, liczenie węglowodanów ma mniejsze znaczenie. Zwykle w zupełności wystarcza proste oszacowanie wielkości porcji [5].

Zasadę liczenia węglowodanów przyswaja się szybko, w jednej albo najwyżej kilku sesjach. Uczysz się, które produkty zawierają węglowodany, jak czytać etykietę wartości odżywczych i jak przechodzić od gramów do porcji — na przykład kromka pieczywa 30 g zawiera około 15 g węglowodanów, a średni ziemniak około 30 g. Reszta to po prostu czas, który poświęcisz na to w codziennym życiu. W istocie większość nauki bierze się z codziennej praktyki [1].

Dokładność wymaga jednak miesięcy praktyki, zwłaszcza przy posiłkach gotowanych w domu, gdzie możesz użyć wagi kuchennej [16]. Z czasem poradzisz sobie też poza domem. Taka edukacja działa lepiej, gdy rozłoży się ją na kilka miesięcy i utrzyma powtarzanymi spotkaniami wspierającymi. Oszacowania na oko poprawiają się na początku szybko. W dłuższym czasie stają się jednak coraz mniej dokładne, bo nawyk zastępuje ważenie, a drobne błędy z czasem się sumują. Rekalibracja oznacza powrót co jakiś czas do wagi kuchennej, aby porównać oszacowanie z pomiarem [17].

Najlepiej nauczy Cię liczenia węglowodanów dietetyk z doświadczeniem w cukrzycy. Nauka liczenia węglowodanów zawsze wchodzi w skład uporządkowanych programów edukacyjnych prowadzonych przez specjalistyczne ośrodki diabetologiczne. W ośrodkach tych obok lekarza pracują pielęgniarki, psycholodzy i wyspecjalizowani edukatorzy diabetologiczni [5].

Lekarz przepisujący insulinę ustala też i dostosowuje Twój przelicznik insulinowo-węglowodanowy, także według pory dnia. Aplikacje, bazy danych o produktach i szacowanie ze zdjęć są dodatkową pomocą [18]. Spotkania indywidualne i grupowe działają równie dobrze, w tym prowadzone online (na żywo albo asynchronicznie) [19].