Gramy i porcje węglowodanów

Najczęściej w gramach, bo gramy są na etykietach produktów, w tabelach składu i w aplikacjach. Druga możliwość to porcja węglowodanowa, stała jednostka grupująca kilka gramów. Oba sposoby opisują to samo, czyli ilość, która po posiłku zamienia się w glukozę we krwi. Etykiety produktów podają wartości węglowodanów na 100 g albo 100 ml produktu [1].

Różnica dotyczy wygody, a nie istoty rzeczy. Gramy dają dokładność i zgadzają się z etykietą produktu. Porcje dają szybkość, bo pracujesz na małych liczbach i możesz liczyć w pamięci. Możesz przechodzić między nimi w każdej chwili, prostym dzieleniem albo mnożeniem. Ważne, aby zawsze wiedzieć, w jakiej jednostce pracuje tabela albo aplikacja, z której korzystasz [2].

To stała ilość węglowodanów, używana jako jednostka miary. Nie mówi, ile jesz, lecz ile substancji podnoszącej glikemię — czyli glukozy — zawiera Twój posiłek. Produkty dostarczające tej samej ilości węglowodanów można wymieniać między sobą, nawet jeśli wyglądają zupełnie inaczej. Dlatego system długo nazywano systemem „wymienników” [3].

System amerykański pracuje na porcjach po 15 g węglowodanów, zwanych też carb choices. W tym systemie kromka pieczywa, średni owoc, szklanka mleka albo 50 g ugotowanego makaronu dostarczają mniej więcej po jednej porcji. Punktów odniesienia uczysz się raz i służą przez lata. Waga kuchenna pozostaje przydatna, ale nie wyciągniesz jej z kieszeni przy każdym posiłku [1].

To zależy od kraju i od materiału, który czytasz. W Stanach Zjednoczonych porcja oznacza 15 g. W Wielkiej Brytanii i w wielu krajach europejskich porcja to 10 g — czyli tyle, ile wymiennik węglowodanowy (WW), równy 10 g węglowodanów przyswajalnych. Jednostka używana w Niemczech jest wyjątkiem, wynosi 12 g węglowodanów i dotyczy każdego produktu. Jednostka 10 g zdobywa jednak w Niemczech coraz więcej miejsca, co pomaga ujednolicić zalecenia w całej UE [1] [4].

Żadna nie jest bardziej poprawna od innych, bo wszystkie są po prostu umową. Prawdziwym błędem jest mieszanie ich w jednym obliczeniu. Sprawdź, jakiej jednostki używa Twoja aplikacja, Twoja tabela albo Twój lekarz, i przy niej zostań, żebyście mówili tym samym językiem. Jeśli zmienisz system, zmienia się też przelicznik insulinowo-węglowodanowy, gdy wyraża się go na porcję. Końcowa dawka insuliny musi pozostać taka sama, niezależnie od używanego systemu [5].

Dzielisz gramy przez wielkość porcji. Jeśli porcja ma 15 g, dzielisz przez 15; jeśli 10 g — przez 10. Posiłek z 60 g węglowodanów to cztery porcje w systemie amerykańskim i sześć porcji w europejskim. Odwrotnie: mnożysz liczbę porcji przez tę samą wartość. Rachunek robi się zwykle w pamięci, bez otwierania aplikacji tylko po to [6].

Wynik rzadko wychodzi okrągły i nie jest to problem. Przekąska z 21 g węglowodanów to około dwóch porcji po 10 g albo półtorej porcji po 15 g. Zaokrąglasz do najbliższej połowy porcji i idziesz dalej. Pozostała różnica jest mniejsza niż błąd, który popełniasz, gdy szacujesz węglowodany na talerzu [7].

Bo pochodzą ze starej tradycji niemieckiej, sprzed czasów aplikacji i szczegółowych etykiet. Jednostka chlebowa (BE) wzięła nazwę od cienkiej kromki białego pieczywa, która dostarcza około 12 g węglowodanów. Tak zdefiniowano ją nawet w prawie niemieckim, do 2010 roku. Po wycofaniu tego zapisu przetrwała już tylko jako zwyczaj w podręcznikach [4].

Jednostka węglowodanowa (KE) powstała jako prostsza wersja 10 g, właśnie dlatego, że dzielenie przez dziesięć jest łatwiejsze. Coraz więcej tabel, aplikacji i przepisów w Niemczech i Austrii przeszło już na ten system. Jeśli trafisz na takie źródło, sprawdź najpierw wartość jednostki. Ten niemiecki przykład uczy, by uważnie sprawdzać, jaki system stosuje się obecnie w Twoim kraju [1].

Obie możliwości są równie dobre. Wybór zależy od tego, jak chcesz obliczać dawkę, i od tego, co jest przyjęte w Twoim kraju. Jeśli Twój przelicznik insulinowo-węglowodanowy wyrażono w gramach, liczysz w gramach i nie masz nic do przeliczania. Jeśli lekarz ustalił jedną jednostkę insuliny na porcję, szybsze będzie liczenie w porcjach. Na świecie zdecydowana większość pomp i kalkulatorów bolusa pracuje w gramach [8].

W praktyce pacjenci często łączą oba systemy i czasem się w nich gubią. Częstą sytuacją jest szybkie policzenie w porcjach w restauracji albo w gościach, a potem przeliczenie na gramy do własnego dzienniczka albo kalkulatora bolusa. Porcje pomagają zobaczyć posiłek jako całość, a gramy pomagają dokładniej oszacować dawkę insuliny. Nie musisz wybierać raz na zawsze. Możesz zmienić, jeśli dany system Ci nie odpowiada. Lepiej jednak wybrać jeden i trzymać się go na dłużej [9].

Na tyle dokładne, by trafić z dawką, i nie bardziej. Zaokrąglanie do 5 g węglowodanów zwykle wystarcza przy zwykłych posiłkach. Jeśli pracujesz w porcjach, oszacowanie do najbliższej połowy porcji jest prawdopodobnie wystarczające. Dokładność co do grama jest złudzeniem, bo produkt nie jest aż tak dokładny, a często nie jest też etykieta. Przepisy o znakowaniu dopuszczają tolerancję do ±20% między wartością deklarowaną a rzeczywistą [10] [11].

Znaczenie ma to, jak duży jest błąd w stosunku do wielkości posiłku, a nie błąd w gramach bezwzględnych. Przy 80 g węglowodanów błąd 5 g zmienia dawkę bardzo niewiele. W przekąsce o 15 g ten sam błąd to jedna trzecia całości. Uważaj też na produkty z dużą liczbą gramów węglowodanów w małej objętości, jak pieczywo, ryż, słodycze i napoje słodzone [12].

Tak, mniej więcej tyle, ile jedna jednostka insuliny, a to niemało. U przeciętnego dorosłego jedna jednostka insuliny szybko działającej pokrywa zwykle około 10 g węglowodanów, ale może pokryć tylko 3-5 g. Zatem 10 g nieuwzględnionych węglowodanów oznacza z grubsza jedną brakującą jednostkę albo nawet więcej. Glikemia może wzrosnąć nieoczekiwanie, o kilkadziesiąt mg/dl (kilka mmol/l), zależnie od Twojej wrażliwości na insulinę [5] [10].

Liczby te są tylko orientacyjne, a przelicznik i Twój współczynnik korekcyjny ustalasz razem z lekarzem. U dzieci i u osób bardzo wrażliwych te same 10 g węglowodanów mają bardzo duży wpływ. U kogoś z dużym zapotrzebowaniem na insulinę znaczą prawdopodobnie mniej. Warto więc zapytać lekarza, co dla Ciebie oznacza 10 g węglowodanów.

Przy każdym posiłku notujesz pięć rzeczy:

• godzinę posiłku, aby móc porównywać dni między sobą;
• gramy węglowodanów, tak jak je oszacowano;
• dawkę insuliny, którą podano;
• glikemię przed posiłkiem, zmierzoną albo odczytaną z sensora;
• glikemię dwie godziny po posiłku, która pokazuje, jak zadziałała dawka [13].

Mając te pięć informacji, każdy może powtórzyć obliczenie i rozważyć zmiany w leczeniu. Bez nich wysoka glikemia przy kolejnym posiłku może wyglądać na zagadkę. Zapisuj je, gdy tylko masz okazję, a nie wieczorem, z pamięci [2].

Dopisuj też wszystko, co odbiega od zwykłego przebiegu: bardzo tłusty posiłek, wysiłek fizyczny, alkohol, chorobę albo wstrzyknięcie zrobione później, niż powinno. Wszystko to może pomóc wyjaśnić zmienne glikemie przy tej samej liczbie gramów węglowodanów. Jeśli używasz porcji, zapisuj obok także gramy, żeby móc później porównywać posiłki. Dobrze prowadzony dzienniczek przez tydzień wart jest więcej niż miesiąc wspomnień [14].

To ilość w małym posiłku albo w zwykłym dodatku do dania. Znajdziesz ją w dwóch kromkach pieczywa po 30 g. Mała filiżanka ugotowanego makaronu albo średni ziemniak dają tyle samo. Wszystkie trzy wyglądają zupełnie inaczej. Objętość nic nie mówi o gramach węglowodanów [1].

Do tej samej liczby możesz dojść z innych produktów. Dwa średnie owoce, mała butelka soku 300 ml albo szklanka mleka z kromką pieczywa dają mniej więcej tyle samo. Warto zrobić to ćwiczenie w domu, z wagą kuchenną, żeby oko nauczyło się, jak wygląda 30 g węglowodanów. Po kilku tygodniach możesz umieć rozpoznać tę ilość bez ważenia produktu [7] [15].