Karbonhidrat gramları ve porsiyonları

En sık gramla; çünkü gramlar besin etiketinde, bileşim tablolarında ve uygulamalarda görünür. İkinci seçenek, birçok gramı bir araya toplayan sabit bir birim olan karbonhidrat porsiyonudur. İkisi de aynı şeyi, yani öğünden sonra kanda glukoza dönüşen miktarı betimler. Besin etiketi karbonhidrat değerlerini 100 gram ya da 100 mililitre ürün için gösterir [1].

Fark özde değil, kolaylıktadır. Gramlar size kesinlik verir ve ürünün etiketiyle örtüşür. Porsiyonlar ise hız verir; çünkü küçük sayılarla çalışır ve onları zihninizde daha kolay hesaplayabilirsiniz. Yalın bir bölme ya da çarpmayla istediğiniz zaman birinden ötekine geçebilirsiniz. Önemli olan, kullandığınız tablonun ya da uygulamanın hangi birimle konuştuğunu her zaman bilmektir [2].

Ölçü birimi olarak kullanılan, sabit bir karbonhidrat miktarıdır. Ne kadar yediğinizi değil, öğününüzün kan şekerini yükselten maddeden, yani glukozdan ne kadar içerdiğini gösterir. Aynı miktarda karbonhidrat getiren besinler, görünüşleri bütünüyle farklı olsa bile birbirinin yerine kullanılabilir. Bu sistemin uzun süre "eşdeğerlik" diye adlandırılmasının nedeni budur [3].

Amerikan sistemi 15 gram karbonhidratlık porsiyonlarla çalışır. Bu durumda bir dilim ekmek, orta boy bir meyve, bir bardak süt ya da 50 gram pişmiş makarna aşağı yukarı birer porsiyon getirir. Bu ölçüler bir kez öğrenilir ve size yıllarca hizmet eder. Tartı yararlı olmayı sürdürür, ama onu her öğünde cebinizden çıkaramazsınız [1].

Ülkeye ve okuduğunuz kaynağa bağlıdır. Birleşik Devletler'de bir porsiyon 15 gram demektir. Birleşik Krallık'ta ve birçok Avrupa ülkesinde porsiyon 10 gramdır. Almanya'da kullanılan birim, her besine uygulanabilen 12 gramlık değeriyle bir ayrık durum oluşturur. Ancak 10 gramlık karbonhidrat birimi Almanya'da gitgide daha çok yaygınlaşıyor ve böylece AB alanındaki önerilerin uyumlanmasına katkıda bulunuyor [1] [4].

Hiçbiri ötekinden daha doğru değildir; çünkü hepsi aslında birer uzlaşımdır. Gerçek yanlış, onları aynı hesapta birbirine karıştırmaktır. Uygulamanızın, tablonuzun ya da hekiminizin hangi birimi kullandığını denetleyin, sonra aynı dili konuşmak için ona bağlı kalın. Sistemi değiştirirseniz, porsiyon üzerinden ifade edildiğinde karbonhidrat-insülin oranı da değişir. Son insülin dozunun ise kullanılan sistemden bağımsız olarak aynı kalması gerekir [5].

Gramları porsiyonun büyüklüğüne bölersiniz. Porsiyon 15 gram karbonhidratsa 15'e, 10 gramsa 10'a bölersiniz. 60 gram karbonhidratlı bir öğün, Amerikan sisteminde dört porsiyon, Avrupa sisteminde altı porsiyon demektir. Tersine, porsiyon sayısını aynı değerle çarparsınız. Hesap genellikle, yalnızca bunun için bir uygulama kullanmadan kafadan yapılır [6].

Sonuç pek seyrek olarak yuvarlak çıkar; bu da bir sorun değildir. 21 gram karbonhidratlık bir ara öğün, 10 gramlık yaklaşık iki porsiyon ya da 15 gramlık bir buçuk porsiyon demektir. En yakın yarıma yuvarlar ve yolunuza devam edersiniz. Kalan fark, tabaktaki karbonhidrat tahmini yanlışından daha küçüktür [7].

Çünkü uygulamalardan ve ayrıntılı etiketlerden önceki eski bir Alman geleneğinden gelirler. Ekmek birimi adını, aşağı yukarı 12 gram karbonhidrat getiren ince bir dilim beyaz ekmekten almıştır. Almanya'da 2010 yılına kadar yasayla bile böyle tanımlanmıştır. Bu ifade geri çekildikten sonra geriye yalnızca ders kitaplarının bir alışkanlığı kalmıştır [4].

Karbonhidrat birimi ise, tam da ona bölmek daha kolay olduğu için 10 gramlık daha yalın bir seçenek olarak ortaya çıkmıştır. Alman ve Avusturya alanındaki gitgide daha çok tablo, uygulama ve tarif bugün bu sisteme geçmiştir. Böyle bir kaynakla karşılaşırsanız önce birimin değerine bakın. Almanya'dan gelen bu örnek size, kendi ülkenizde şu anda kullanılan sistemin hangisi olduğunu dikkatle araştırmanız gerektiğini öğretir [1].

İki seçenek de aynı ölçüde iyidir. Seçim, dozunuzu nasıl hesaplamak istediğinize ve ülkenizde neyin alışılmış olduğuna bağlıdır. Karbonhidrat-insülin oranınız gram üzerinden ifade ediliyorsa gram sayarsınız ve hiçbir şeyi çevirmezsiniz. Hekiminiz size bir porsiyon için bir ünite insülin belirlediyse, bu durumda porsiyonla hesap daha hızlı olur. Uluslararası düzeyde pompaların ve bolus hesaplayıcılarının büyük çoğunluğu gramla çalışır [8].

Uygulamada hastalar çoğu zaman ikisini birleştirir, kimi zaman da birbirine karıştırır. Sık karşılaşılan bir durum, lokantada ya da misafirlikteyken porsiyonla hızlı hesap yapmak, ardından kişisel günlük ya da bolus hesaplayıcısı için grama çevirmektir. Porsiyonlar öğünü bütün olarak görmenize, gramlar ise insülin dozunu daha kesin kestirmenize yardım eder. Kesin bir seçim yapmanız gerekmez. Bir sistem size uymuyorsa değiştirebilirsiniz. Yine de birini seçip uzun süre ona bağlı kalmanız iyi olur [9].

Dozu tutturmaya yetecek kadar kesin, daha fazlası değil. Alışılmış öğünlerde 5 gram karbonhidrata yuvarlamak genellikle yeterlidir. Porsiyonla çalışıyorsanız yarım porsiyonluk bir tahmin büyük olasılıkla yeter. Bir gramlık kesinlik aldatıcıdır; çünkü ne besin ne de çoğu zaman etiket o kadar kesindir. Etiketleme kuralları, bildirilen değerle gerçek değer arasında ±%20'ye varan sapmaları kabul eder [10] [11].

Önemli olan gram olarak mutlak sapma değil, yanlışın öğünün büyüklüğüne göre ne kadar olduğudur. 80 gram karbonhidratta 5 gramlık bir yanlış dozu az değiştirir. 15 gram karbonhidratlık bir ara öğünde ise aynı yanlış üçte bir demektir. Küçük bir hacimde çok gram karbonhidrat içeren besinlere de dikkat edin: ekmek, pirinç, tatlılar ve şekerli içecekler gibi [12].

Evet, aşağı yukarı bir ünite insülin kadar; bu da az değildir. Alışılmış bir erişkinde bir ünite hızlı insülin genellikle yaklaşık 10 gram karbonhidratı karşılar, ama yalnızca 3-5 gram karbonhidratı karşılaması da olanaklıdır. Yani sayılmayan 10 gram karbonhidrat, kabaca eksik bir ünite ya da daha çoğu demektir. Kan şekeri, insüline duyarlılığınıza göre beklenmedik biçimde birkaç on mg/dL (birkaç mmol/L) yükselebilir [5] [10].

Bu sayılar yol göstericidir; oranınızı ve düzeltme faktörünüzü hekiminizle birlikte belirlersiniz. Çocuklarda ve çok duyarlı kişilerde aynı 10 gram karbonhidratın etkisi çok büyüktür. İnsülin gereksinimi yüksek olan birinde ise büyük olasılıkla daha az önem taşır. Bu nedenle 10 gram karbonhidratın sizin için ne anlama geldiğini hekiminizle denetlemeye değer.

Her öğün için beş şey yazarsınız:

• günleri birbiriyle karşılaştırabilmek için öğünün saati;
• tahmin ettiğiniz biçimiyle karbonhidrat gramları;
• uyguladığınız insülin dozu;
• ölçülen ya da sensörden okunan öğün öncesi kan şekeri;
• dozun nasıl çalıştığını gösteren öğünden iki saat sonraki kan şekeri [13].

Bu beş bilgiyle herkes hesabı yeniden kurabilir ve olası tedavi değişikliklerini değerlendirebilir. Onlar olmadan, bir sonraki öğünde görülen yüksek bir kan şekeri gizemli görünebilir. Bunları akşam belleğinizden değil, fırsat bulur bulmaz yazın [2].

Örüntünün dışına çıkanları da ekleyin: çok yağlı öğün, spor, alkol, bir hastalık ya da gerekenden geç yapılmış bir enjeksiyon. Bütün bunlar, aynı karbonhidrat sayısında değişken kan şekerlerinin açıklanmasına katkıda bulunabilir. Porsiyon kullanıyorsanız, öğünleri daha sonra birbiriyle karşılaştırabilmek için yanına gramları da yazın. Bir hafta doğru tutulmuş bir günlük, bir aylık anılardan daha değerlidir [14].

Bu, küçük bir öğünün ya da alışılmış bir garnitürün miktarıdır. Onu, her biri 30 gram gelen iki dilim ekmekte bulursunuz. Küçük bir bardak pişmiş makarna ya da orta boy bir patates de aynı anlama gelir. Üçü de birbirinden çok farklı görünür. Hacim size karbonhidrat gramları hakkında hiçbir şey söylemez [1].

Aynı sayıya başka besinlerden de ulaşabilirsiniz. Orta boy iki meyve, 300 mililitrelik küçük bir şişe meyve suyu ya da bir dilim ekmekle bir bardak süt de neredeyse aynı yere varır. Bu alıştırmayı evde tartıyla yapmaya değer; böylece gözünüz 30 gram karbonhidratın nasıl göründüğünü öğrenir. Birkaç hafta sonra bu miktarı, besinleri artık tartmadan tanıyacak duruma gelebilirsiniz [7] [15].