Η επίπτωση του διαβήτη τύπου 1 αυξάνεται

Η επίπτωση είναι ο αριθμός των νέων περιπτώσεων (διαβήτη τύπου 1) που διαγιγνώσκονται μέσα σε ένα σαφώς καθορισμένο χρονικό διάστημα (ένα έτος), σε δεδομένο πληθυσμό, και συνήθως εκφράζεται ανά 100.000 άτομα τον χρόνο. Η επίπτωση σου δείχνει πόσο συχνά εμφανίζονται νέες περιπτώσεις διαβήτη και αποτυπώνει τον ρυθμό με τον οποίο καταγράφονται νέες διαγνώσεις στην κοινότητα [1].

Ο επιπολασμός είναι ο συνολικός αριθμός των ατόμων που ζουν με διαβήτη τύπου 1 σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό. Ο επιπολασμός του διαβήτη τύπου 1 σε νέους κάτω των 19 ετών εκτιμάται σε περίπου δύο περιπτώσεις ανά 1.000 άτομα [2]. Πρακτικά, η επίπτωση σου δείχνει πόσο γρήγορα εμφανίζονται νέες περιπτώσεις, ενώ ο επιπολασμός πόσα άτομα ζουν συνολικά με τη νόσο.

Η γνώση της επίπτωσης του διαβήτη τύπου 1 είναι απαραίτητη για τον σχεδιασμό των πόρων της δημόσιας υγείας. Τόσο η επίπτωση όσο και ο επιπολασμός αυξάνονται παγκοσμίως. Αυτό σημαίνει ότι τα συστήματα υγείας πρέπει να προβλέψουν αυξανόμενες ανάγκες πρόσβασης σε ινσουλίνη, σε αισθητήρες καταγραφής γλυκόζης και σε αντλίες ινσουλίνης [3].

Επιπλέον, η παρακολούθηση της επίπτωσης επιτρέπει τον εντοπισμό παραγόντων κινδύνου, την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας πιθανών προγραμμάτων πρόληψης και τον σωστό σχεδιασμό των υπηρεσιών επειγόντων. Τα δεδομένα αυτά βοηθούν ερευνητές και γιατρούς να αναπτύξουν στρατηγικές παρέμβασης που περιορίζουν τις επιπτώσεις στον πληθυσμό [4].

Αν και ο διαβήτης τύπου 1 μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, οι περισσότερες νέες περιπτώσεις διαγιγνώσκονται στην παιδική και εφηβική ηλικία. Υπάρχουν δύο κύριες κορυφές επίπτωσης. Η πρώτη είναι ανάμεσα στα 4 και τα 6 έτη και η δεύτερη ανάμεσα στα 10 και τα 14 (στην εφηβεία). Συνολικά, περίπου το 20% των ατόμων με διαβήτη τύπου 1 είναι κάτω των 20 ετών [4].

Ταυτόχρονα, διαπιστώνουμε ότι η πλειονότητα των ατόμων με διαβήτη τύπου 1 είναι ενήλικες. Ένας στους πέντε είναι ηλικιωμένος, και το ποσοστό αυτό πολύ πιθανόν θα αυξηθεί στο μέλλον. Με άλλα λόγια, παρότι η επίπτωση κορυφώνεται στην παιδική ηλικία, η αθροιστική επίδραση της νόσου αποτυπώνεται σε μια πλειονότητα ενηλίκων που ζουν με διαβήτη τύπου 1 [2].

Στα παιδιά και τους εφήβους, ο διαβήτης τύπου 1 παραμένει η συχνότερη μορφή διαβήτη. Ο τύπος 2 γενικά δεν εμφανίζεται πριν από τα 10 έτη. Στην ηλικιακή ομάδα 10–14 ετών, η επίπτωση του τύπου 1 είναι 2–3 φορές μεγαλύτερη από του τύπου 2 [5].

Στην ομάδα 15–19 ετών η επίπτωση του τύπου 2 είναι παρόμοια με του τύπου 1, ενώ σε χώρες όπου η παιδική παχυσαρκία είναι σημαντικό πρόβλημα την ξεπερνά κιόλας. Η επίπτωση του τύπου 2 σε παιδιά και εφήβους αυξάνεται πολύ πιο γρήγορα από του τύπου 1, κυρίως λόγω της αυξανόμενης παχυσαρκίας [6].

Ναι, ο διαβήτης τύπου 1 μπορεί να διαγνωστεί πρώτη φορά στην ενήλικη ζωή. Ο τύπος 1 που ορίζεται από σοβαρή έλλειψη ινσουλίνης μπορεί να εμφανιστεί και μετά τα 30 και συχνά αντιμετωπίζεται αρχικά ως τύπος 2. Ενίοτε, οι ενήλικες με διαβήτη τύπου 1 μπορούν να διατηρήσουν αρκετή λειτουργία β-κυττάρων ώστε να αποφευχθεί η κετοξέωση για αρκετά χρόνια, κάτι που δυσκολεύει τη διάγνωση [7].

Μια τέτοια αργά εξελισσόμενη μορφή είναι ο λανθάνων αυτοάνοσος διαβήτης των ενηλίκων (LADA), που αντιπροσωπεύει το 2–10% όλων των περιπτώσεων διαβήτη. Ο LADA χαρακτηρίζεται από την παρουσία αυτοαντισώματα ειδικών για τον τύπο 1, από βραδύτερη εξέλιξη του ελλείμματος έκκρισης ινσουλίνης και συγχέεται συχνά με τον τύπο 2. Αυτό δείχνει πόσο σημαντικός είναι ο έλεγχος αυτοαντισωμάτων σε ενήλικες με διαβήτη που δεν ανταποκρίνονται επαρκώς στη θεραπεία από το στόμα, ιδίως χωρίς κλινική εικόνα τυπική του τύπου 2 [8].

Η αθροιστική επίπτωση είναι η πιθανότητα να εμφανίσει κάποιος διαβήτη τύπου 1 από τη γέννηση ως μια ορισμένη ηλικία. Ο αθροιστικός κίνδυνος εμφάνισης ως τα 15 έτη διαφέρει σημαντικά ανά περιοχή. Σε χώρες υψηλής επίπτωσης φτάνει περίπου το 0,5% (5 στα 1.000), ενώ σε χώρες χαμηλής επίπτωσης πέφτει κάτω από 0,01% (1 στα 10.000) [4].

Αρκετές προοπτικές μελέτες παρακολούθησαν παιδιά με υψηλό γενετικό κίνδυνο που αναπτύσσουν τουλάχιστον δύο παγκρεατικά αυτοαντισώματα. Η συνδυασμένη ανάλυσή τους έδειξε ότι σχεδόν το 85% θα διαγνωστεί με διαβήτη τύπου 1 μέσα στα επόμενα 15 χρόνια. Τα δεδομένα αυτά ισχύουν και για τις οικογενείς και για τις σποραδικές περιπτώσεις, κάτι που δείχνει παρόμοια βιολογική εξέλιξη ανεξάρτητα από την ύπαρξη οικογενειακού ιστορικού [9].

Οι διαφορές ανάλογα με το φύλο είναι μικρές και ποικίλλουν ανά περιοχή και ηλικία. Στα παιδιά κάτω των 14 ετών η επίπτωση είναι ίδια ή ελαφρώς μεγαλύτερη στα αγόρια απ' ό,τι στα κορίτσια. Δεδομένα διεθνών μητρώων δείχνουν λόγο αγοριών/κοριτσιών περίπου 1,1–1,2:1 σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Οι διαφορές αυτές μειώνονται ή αντιστρέφονται σε ορισμένες γεωγραφικές περιοχές [10].

Γενικά, στους ενήλικες ο διαβήτης τύπου 1 αφορά περισσότερο τους άνδρες από τις γυναίκες, αλλά υπάρχουν πολλές χώρες και περιοχές όπου οι αναλογίες είναι περίπου ίσες. Οι διαφορές φύλου δεν αποτελούν σημαντικό παράγοντα κινδύνου, σε αντίθεση με τη γενετική προδιάθεση (την ομάδα γονιδίων HLA, ανθρώπινο λευκοκυτταρικό αντιγόνο, που βοηθά το ανοσοποιητικό να ξεχωρίζει τα δικά σου κύτταρα από τα ξένα), την αυτοανοσία και τους περιβαλλοντικούς παράγοντες [4].

Ναι, η επίπτωση διαφέρει πολύ από ήπειρο σε ήπειρο. Η Ευρώπη καταγράφει τον μεγαλύτερο αριθμό ατόμων με διαβήτη τύπου 1 παγκοσμίως και έχει γενικά τα υψηλότερα ποσοστά επίπτωσης. Η Βόρεια Αμερική και η Αυστραλία παρουσιάζουν επίσης υψηλή επίπτωση. Αντίθετα, η Ανατολική και η Νοτιοανατολική Ασία, καθώς και η υποσαχάρια Αφρική, έχουν σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά [2] [11].

Η γεωγραφική αυτή κατανομή δείχνει σύνθετη αλληλεπίδραση γενετικών, περιβαλλοντικών και άλλων παραγόντων που δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί πλήρως. Από τους γενετικούς παράγοντες σημασία έχει η συχνότητα των γονιδίων HLA προδιάθεσης. Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες περιλαμβάνουν την έκθεση σε ιούς, τη βιταμίνη D, τη διατροφή και τις συνθήκες υγιεινής. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι σε ορισμένες περιοχές χαμηλής επίπτωσης (όπως περιοχές της Ασίας ή της Αφρικής) τα δεδομένα μπορεί στην πραγματικότητα να υποκαταγράφονται, για πολλούς λόγους [12].

Τα υψηλότερα ποσοστά επίπτωσης καταγράφονται στις σκανδιναβικές χώρες της Ευρώπης. Η Φινλανδία κρατά την πρώτη θέση παγκοσμίως εδώ και δεκαετίες, με επίπτωση περίπου 50 νέες περιπτώσεις ανά 100.000 τον χρόνο. Άλλες χώρες με πολύ υψηλή επίπτωση είναι:

• η Σουηδία·
• η Νορβηγία·
• το Κουβέιτ·
• το Κατάρ·
• ο Καναδάς·
• το Ηνωμένο Βασίλειο·
• το νησί της Σαρδηνίας στην Ιταλία (ιδιαίτερη περίπτωση, με επίπτωση συγκρίσιμη με των σκανδιναβικών χωρών) [4] [13].

Στο άλλο άκρο, τα χαμηλότερα ποσοστά επίπτωσης, με τιμές κάτω από 5 νέες περιπτώσεις ανά 100.000 τον χρόνο, καταγράφονται στις περιοχές της παρακάτω εικόνας:

• στην Κίνα·
• στην Ιαπωνία·
• στη Νότια Κορέα·
• γενικά στις χώρες της Νότιας Ασίας·
• στη Νότια Αμερική (με εξαίρεση ορισμένες περιοχές)·
• στην υποσαχάρια Αφρική.

Η διαφορά ανάμεσα στα υψηλότερα και τα χαμηλότερα ποσοστά επίπτωσης παγκοσμίως ξεπερνά το 100πλάσιο [12].

Μέσα στην ίδια γεωγραφική περιοχή, υπάρχουν σημαντικές διαφορές επίπτωσης ανάλογα με την εθνοτική καταγωγή. Τα άτομα ευρωπαϊκής (καυκάσιας) καταγωγής έχουν τα υψηλότερα ποσοστά, ενώ τα άτομα ανατολικοασιατικής καταγωγής σημαντικά χαμηλότερα. Οι διαφορές αυτές εξηγούνται σε μεγάλο βαθμό από τη διαφορετική συχνότητα των παραλλαγών HLA που αυξάνουν την προδιάθεση (κυρίως αυτών που χαρακτηρίζονται ως HLA-DR3/DQ2 και HLA-DR4/DQ8) στους διάφορους πληθυσμούς [14] [15].

Για παράδειγμα, στις ΗΠΑ οι νέοι ευρωπαϊκής καταγωγής που δεν είναι ταυτόχρονα ισπανόφωνης προέλευσης έχουν τα υψηλότερα ποσοστά, ακολουθούμενοι από νέους αφροαμερικανικής και ισπανόφωνης καταγωγής. Οι εθνοτικές διαφορές όμως δεν περιορίζονται στη γενετική. Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες, η πρόσβαση στη διάγνωση και οι διαφορές στα συστήματα επιδημιολογικής επιτήρησης μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τα ποσοστά. Μελέτες σε μεταναστευτικούς πληθυσμούς έδειξαν ότι η επίπτωση τείνει να πλησιάζει με τον χρόνο εκείνη της χώρας υποδοχής, κάτι που δείχνει τον ρόλο των περιβαλλοντικών παραγόντων [15].

Ναι, στις περισσότερες χώρες των εύκρατων ζωνών η διάγνωση του διαβήτη τύπου 1 παρουσιάζει σαφή εποχική διακύμανση. Παρατηρείται μεγαλύτερος αριθμός νεοδιαγνωσμένων περιπτώσεων τους φθινοπωρινούς και χειμερινούς μήνες και μικρότερος τους καλοκαιρινούς. Το εποχικό αυτό μοτίβο είναι πιο εμφανές σε παιδιά 5 έως 15 ετών και σε χώρες σε γεωγραφικά πλάτη με τέσσερις καλά διαφοροποιημένες εποχές [16].

Οι εξηγήσεις που έχουν προταθεί ξεκινούν από τη μεγαλύτερη συχνότητα ιογενών λοιμώξεων την ψυχρή περίοδο. Τα επίπεδα βιταμίνης D πέφτουν επίσης τον χειμώνα, λόγω μειωμένης έκθεσης στον ήλιο. Πιθανές είναι και οι εποχικές μεταβολές της ανοσολογικής λειτουργίας. Οι παρατηρήσεις αυτές στηρίζουν την υπόθεση ότι οι περιβαλλοντικοί παράγοντες παίζουν σημαντικό ρόλο στην πυροδότηση του σταδίου 3 (με υπεργλυκαιμία) [17].

Ναι, η επίπτωση του διαβήτη τύπου 1 αυξάνεται σταθερά τις τελευταίες δεκαετίες παγκοσμίως. Αυξάνονται τόσο η επίπτωση όσο και ο επιπολασμός. Ο επιπολασμός ανεβαίνει εν μέρει επειδή η επιβίωση με διαβήτη τύπου 1 συνεχίζει να βελτιώνεται [18]. Ο μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης της επίπτωσης έχει εκτιμηθεί σε περίπου 3–4% τον χρόνο σε πολλές περιοχές, ιδίως στην Ευρώπη. Οι σημερινές προβλέψεις δείχνουν ότι ο αριθμός των νέων περιπτώσεων θα μπορούσε ακόμη και να διπλασιαστεί ως το 2040 παγκοσμίως [3].

Η αύξηση αυτή είναι πολύ γρήγορη για να εξηγηθεί μόνο από αλλαγές στο γενετικό υπόβαθρο των πληθυσμών, κάτι που δείχνει σημαντικό ρόλο των περιβαλλοντικών παραγόντων. Οι παράγοντες που ενοχοποιούνται περιλαμβάνουν:

• αλλαγές στον τρόπο ζωής·
• μεταβολές της εντερικής μικροβιακής χλωρίδας·
• την αυξανόμενη συχνότητα της παχυσαρκίας, που μπορεί να επιταχύνει την αυτοάνοση διεργασία·
• την έκθεση σε νέους ιικούς παράγοντες·
• αλλαγές στη διατροφή των βρεφών·
• τη μειωμένη επαφή με λοιμογόνους παράγοντες στην πρώιμη παιδική ηλικία (υπόθεση της υγιεινής) [4].

Στην αρχή της πανδημίας COVID-19, αρκετές αναφορές σημείωσαν αύξηση της συχνότητας υπεργλυκαιμίας, κετοξέωσης και νέων περιπτώσεων διαβήτη τύπου 1. Υποστήριξαν ότι ο SARS-CoV-2 θα μπορούσε να είναι παράγοντας πυροδότησης ή επιτάχυνσης της νόσου σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα. Μεταγενέστερες μελέτες σε μεγάλες κοόρτες και από μητρώα αρκετών χωρών έδωσαν ανάμεικτα αποτελέσματα. Κάποιες δείχνουν μέτρια αυξημένο κίνδυνο μετά από λοίμωξη COVID-19. Άλλες αποδίδουν τη φαινομενική αύξηση κυρίως στις δυσκολίες πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και στις καθυστερήσεις διάγνωσης λόγω της πανδημίας [17] [19].

Τα σημερινά δεδομένα δείχνουν ότι στην αρχική αύξηση που παρατηρήθηκε συνέβαλαν τόσο άμεσες επιδράσεις του ιού (ο SARS-CoV-2 μπορεί να μολύνει τα β-κύτταρα του παγκρέατος) όσο και έμμεσοι παράγοντες της πανδημίας. Η έρευνα συνεχίζεται, μεταξύ άλλων μέσω του παγκόσμιου μητρώου CoviDIAB, για να διευκρινιστεί η μακροχρόνια σχέση ανάμεσα στη λοίμωξη από SARS-CoV-2 και στον κίνδυνο διαβήτη τύπου 1 [19].