Τι είναι ο διαβήτης τύπου 1: β-κύτταρα και αυτοανοσία

Τα β-κύτταρα είναι ειδικά κύτταρα που βρίσκονται στο πάγκρεάς σου. Εκεί είναι μαζεμένα σε μικρές ομάδες, τα νησίδια του Langerhans. Ο κύριος ρόλος τους είναι να παράγουν και να απελευθερώνουν ινσουλίνη, την ορμόνη χωρίς την οποία η γλυκόζη του αίματος δεν μπορεί να μπει στα κύτταρα του σώματός σου για να χρησιμοποιηθεί ως ενέργεια [1].

Τα β-κύτταρα του παγκρέατος λειτουργούν σαν αισθητήρας γλυκόζης συνδεδεμένος απευθείας με αντλία ινσουλίνης. Η άνοδος της γλυκόζης μετά το γεύμα οδηγεί αυτόματα στην απελευθέρωση της κατάλληλης ποσότητας ινσουλίνης. Έτσι η γλυκόζη αίματος διατηρείται «αυτόματα» ανάμεσα σε 70 και 140 mg/dL (3,9–7,8 mmol/L). Είναι σαν να επρόκειτο για αντλία ινσουλίνης ικανή για λειτουργία κλειστού βρόχου (όπου οι δόσεις προσαρμόζονται αυτόματα στη γλυκόζη) — όχι όμως σε υβριδική λειτουργία (με τα γεύματα να δηλώνονται χειροκίνητα), αλλά εντελώς [2].

Χωρίς αρκετή ινσουλίνη, τα κύτταρα των μυών, του ήπατος και του λίπους δεν μπορούν να πάρουν αποτελεσματικά γλυκόζη από το αίμα. Έτσι, τα κύτταρα αυτά μένουν «νηστικά» παρά την αφθονία γλυκόζης στο αίμα, και η γλυκόζη αρχίζει σταδιακά να ανεβαίνει. Το σώμα σου αρχίζει να χρησιμοποιεί λίπη για τις ενεργειακές του ανάγκες και κάποια στιγμή αρχίζει να τα μετατρέπει σε όξινες ουσίες, τα κετονοσώματα. Η συσσώρευσή τους μπορεί να οδηγήσει σε διαβητική κετοξέωση [3].

Τα συμπτώματα σημαντικής έλλειψης ινσουλίνης περιλαμβάνουν έντονη δίψα, συχνοουρία, ακούσια απώλεια βάρους, έντονη κόπωση και θολή όραση. Περίπου τρία στα δέκα παιδιά και εφήβους με διαβήτη τύπου 1 διαγιγνώσκονται στη διάρκεια επεισοδίου διαβητικής κετοξέωσης, με μεγάλη διακύμανση ανάμεσα στις χώρες, κάτι που δείχνει πόσο σημαντική είναι η έγκαιρη αναγνώριση αυτών των προειδοποιητικών συμπτωμάτων, όπως δείχνει η παρακάτω εικόνα [4].

Ναι, ο διαβήτης τύπου 1 είναι αυτοάνοσο νόσημα. Το ανοσοποιητικό σου σύστημα χάνει την ανοχή του προς τα β-κύτταρα του παγκρέατος, τα αντιμετωπίζει ως κάτι ξένο και αρχίζει να τα καταστρέφει. Οι δείκτες αυτής της αυτοάνοσης επίθεσης περιλαμβάνουν αυτοαντισώματα κατά της ινσουλίνης (IA), της αποκαρβοξυλάσης του γλουταμινικού οξέος (GAD), του αντιγόνου νησιδίων 2 (IA-2, φωσφατάση τυροσίνης) και του μεταφορέα ψευδαργύρου 8 (ZnT8) [5].

Ο διαβήτης τύπου 1 έχει σημαντική γενετική βάση, που συνδέεται ιδίως με τα γονίδια HLA (ανθρώπινο λευκοκυτταρικό αντιγόνο) (αυτά που βοηθούν το ανοσοποιητικό να ξεχωρίζει τι είναι δικό σου από τι είναι ξένο), αλλά θεωρείται ότι οι περιβαλλοντικοί παράγοντες συμβάλλουν κατά κύριο λόγο στην πυροδότηση της αυτοάνοσης διεργασίας. Τα άτομα με διαβήτη τύπου 1 έχουν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν και άλλα αυτοάνοσα νοσήματα, όπως θυρεοειδίτιδα Hashimoto, κοιλιοκάκη, νόσο Addison, λεύκη ή κακοήθη αναιμία [5].

Το πάγκρεάς σου δεν παράγει πια ινσουλίνη επειδή τα β-κύτταρα έχουν καταστραφεί από το ανοσοποιητικό σύστημα. Η αυτοάνοση αυτή διεργασία ξεκινά μήνες ή χρόνια πριν ανέβει η γλυκόζη. Η παρουσία δύο ή περισσότερων αυτοαντισωμάτων ειδικών για τον διαβήτη τύπου 1 συνεπάγεται πολύ υψηλό κίνδυνο μελλοντικής εμφάνισης της κλασικής μορφής (με υπεργλυκαιμία) [6].

Από τη στιγμή που θα ξεκινήσει η αυτοανοσία, η καταστροφή των β-κυττάρων συνεχίζεται με τον χρόνο, αν και ο ρυθμός διαφέρει πολύ από άτομο σε άτομο. Όταν έχει καταστραφεί περίπου το 80–90% των β-κυττάρων (και λιγότερο στα νεαρά άτομα), η παραγωγή ινσουλίνης γίνεται ανεπαρκής, η γλυκόζη ανεβαίνει και αρχίζουν να εμφανίζονται τα συμπτώματα του διαβήτη. Ένα χαμηλό ή μη ανιχνεύσιμο C-πεπτίδιο στο αίμα (δείκτης της δικής σου ινσουλίνης) επιβεβαιώνει τη σοβαρή ανεπάρκεια ενδογενούς παραγωγής ινσουλίνης [6].

Το όνομα «διαβήτης τύπου 1» αντανακλά τη σύγχρονη ταξινόμηση του διαβήτη, που στηρίζεται στον μηχανισμό ο οποίος προκαλεί τη νόσο και όχι στην ηλικία έναρξης ή στο είδος της θεραπείας. Ο τύπος 1 δηλώνει μια μορφή διαβήτη που προκύπτει με αυτοάνοσο μηχανισμό και συνοδεύεται από απόλυτη έλλειψη ινσουλίνης. Η ταξινόμηση αυτή τυποποιήθηκε για να ξεχωρίζει η νόσος από τους άλλους τύπους διαβήτη (τύπου 2, κύησης, μονογονιδιακό κ.λπ.) [3].

Παλαιότερα ο διαβήτης τύπου 1 ήταν γνωστός και ως «νεανικός διαβήτης» ή «ινσουλινοεξαρτώμενος διαβήτης». Τα ονόματα αυτά εγκαταλείφθηκαν επειδή η νόσος δεν εμφανίζεται αποκλειστικά σε νέους και επειδή ο όρος «ινσουλινοεξαρτώμενος» μπορεί να μπερδέψει. Και κάποιοι ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 μπορεί να χρειαστούν ινσουλίνη σε προχωρημένα στάδια της νόσου [7].

Ναι, ο διαβήτης τύπου 1 περιλαμβάνει αρκετούς υποτύπους:

• Αυτοάνοσος διαβήτης τύπου 1 (τύπος 1Α) — ο πιο συχνός, αντιπροσωπεύει την πλειονότητα των περιπτώσεων και προκύπτει μετά από αυτοάνοση καταστροφή των β-κυττάρων (που επιβεβαιώνεται από την παρουσία αυτοαντισωμάτων)·
• Ιδιοπαθής διαβήτης τύπου 1 (τύπος 1Β) — σοβαρή ανεπάρκεια έκκρισης ινσουλίνης και προδιάθεση για κετοξέωση, αλλά χωρίς παρουσία αυτοαντισωμάτων· μόνο μια μειοψηφία των ατόμων με διαβήτη τύπου 1 ανήκει σε αυτή την κατηγορία [3]·
• Λανθάνων αυτοάνοσος διαβήτης των ενηλίκων (LADA) — αυτοάνοση μορφή με έναρξη στην ενήλικη ζωή και αργή εξέλιξη της καταστροφής των β-κυττάρων· ο LADA δεν είναι ξεχωριστός τύπος διαβήτη: κατά την ταξινόμηση της ADA, όλες οι μορφές διαβήτη που οφείλονται σε αυτοάνοση καταστροφή των β-κυττάρων, ανεξάρτητα από την ηλικία έναρξης, εντάσσονται στην κατηγορία του διαβήτη τύπου 1 (1Α) [8]·
• Αυτοάνοσος διαβήτης από αναστολείς σημείων ανοσολογικού ελέγχου (στο πλαίσιο ανοσοθεραπείας για καρκίνο) — κεραυνοβόλος έναρξη και ανάγκη ινσουλίνης για επιβίωση [9].

Ο όρος «ινσουλινοεξαρτώμενος» αναφέρεται στο ότι χρειάζεσαι ινσουλίνη χορηγούμενη από έξω, επειδή το σώμα σου δεν την παράγει πια και χωρίς αυτήν δεν μπορείς να επιβιώσεις. Χωρίς εξωγενή ινσουλίνη, το σώμα σου δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά τη γλυκόζη και αυτή συσσωρεύεται στο αίμα [3].

Αν και ο όρος «ινσουλινοεξαρτώμενος» περιγράφει σωστά την κατάστασή σου από την πλευρά της θεραπείας, δεν χρησιμοποιείται πια επίσημα στο όνομα της νόσου. Η σημερινή ταξινόμηση χρησιμοποιεί τον όρο «διαβήτης τύπου 1», με προσανατολισμό στον μηχανισμό εμφάνισης και όχι στο είδος της θεραπείας ή στην ηλικία της διάγνωσης. Η εξάρτηση από την ινσουλίνη για επιβίωση είναι χαρακτηριστικό του διαβήτη τύπου 1, σε αντίθεση με τον τύπου 2, όπου η ινσουλίνη μπορεί να χρειάζεται μόνο για καλύτερη μεταβολική ρύθμιση [7].

Ναι, ο διαβήτης τύπου 1 μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, από τη βρεφική ως τα γηρατειά. Οι κορυφές της επίπτωσης είναι στην παιδική ηλικία, στα 4–6 και στα 10–14 έτη, αλλά ο απόλυτος αριθμός των νέων περιστατικών που διαγιγνώσκονται στην ενήλικη ζωή είναι μεγαλύτερος, επειδή η ενήλικη ζωή καλύπτει πολύ περισσότερες δεκαετίες. Η έναρξη στους ενήλικες μπορεί να είναι πιο μεταβλητή απ' ό,τι στα παιδιά, ενίοτε και χωρίς κλασικά συμπτώματα, και μπορεί να εξελίσσεται πιο αργά προς την ανάγκη θεραπείας με ινσουλίνη [10].

Οι ενήλικες μπορούν να διατηρήσουν επί χρόνια επαρκή εκκριτική λειτουργία των β-κυττάρων ώστε να αποφευχθεί η κετοξέωση. Οι ενήλικες έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα από τα παιδιά να περάσουν μια προσωρινή περίοδο ύφεσης αμέσως μετά τη διάγνωση. Η παλιά αντίληψη ότι ο διαβήτης τύπου 1 εμφανίζεται μόνο σε παιδιά και ο τύπου 2 μόνο σε ενήλικες είναι λανθασμένη [11].

Ο διαβήτης τύπου 1 προκύπτει από αυτοάνοση καταστροφή των β-κυττάρων του παγκρέατος, που οδηγεί σε απόλυτη έλλειψη ινσουλίνης. Ο διαβήτης τύπου 2 χαρακτηρίζεται από συνδυασμό αντίστασης στην ινσουλίνη και ανεπάρκειας έκκρισής της, χωρίς αυτοάνοσο σκέλος. Στον διαβήτη τύπου 1 χρειάζεσαι κατά κανόνα ινσουλίνη από τη στιγμή της διάγνωσης, ενώ στον τύπου 2 η αρχική θεραπεία περιλαμβάνει αλλαγές στον τρόπο ζωής και φάρμακα από το στόμα, με την ινσουλίνη να χρειάζεται ενίοτε σε πιο προχωρημένα στάδια [3].

Ο διαβήτης τύπου 1 αντιπροσωπεύει το 5–10% όλων των περιπτώσεων διαβήτη, εμφανίζεται συχνότερα σε μικρότερες ηλικίες και συνδέεται με φυσιολογικό ή χαμηλό BMI (δείκτη μάζας σώματος) και με άλλα αυτοάνοσα νοσήματα. Ο διαβήτης τύπου 2 αντιπροσωπεύει το 90–95% των περιπτώσεων και συνδέεται με υπερβάλλον βάρος/παχυσαρκία, αντίσταση στην ινσουλίνη, καθιστική ζωή και οικογενειακό ιστορικό διαβήτη. Η ταξινόμηση όμως δεν είναι πάντα προφανής. Λανθασμένη διάγνωση μπορεί να συμβεί σε έως και 40% των ενηλίκων με πραγματική έναρξη διαβήτη τύπου 1, που καταγράφονται εσφαλμένα ως τύπου 2 [12]. Η παχυσαρκία δεν αποκλείει τη διάγνωση διαβήτη τύπου 1 [11].