Tip 1 diyabet nedir: beta hücreleri, otoimmünite

Beta hücreleri, pankreasınızın içinde yer alan çok özel hücrelerdir. Orada Langerhans adacıkları denen küçük kümeler biçiminde toplanmışlardır. Başlıca görevleri insülini üretmek ve salmaktır; bu hormon olmadan kandaki glukoz, enerji olarak kullanılmak üzere vücudunuzun hücrelerine giremez [1].

Pankreasın beta hücreleri, doğrudan bir insülin pompasına bağlı bir kan şekeri sensörü gibi çalışır. Yemekten sonra kan şekerinin yükselmesi, uygun miktarda insülinin salınmasını kendiliğinden başlatır. Kan şekeri böylece 70 ile 140 mg/dL (3,9–7,8 mmol/L) arasında "kendiliğinden" tutulur. Sanki kapalı döngüde çalışabilen bir insülin pompası gibidir (dozlar kan şekerine göre kendiliğinden ayarlanır), ama öğünlerin elle bildirildiği hibrit kipte değil, tümüyle otomatik olarak [2].

Yeterli insülin olmadan kas, karaciğer ve yağ hücreleri kandaki glukozu verimli biçimde alamaz. Sonuç olarak, kanda bol miktarda glukoz bulunmasına karşın bu hücreler "aç" kalır ve kan şekeri yavaş yavaş yükselmeye başlar. Vücudunuz kendi enerji gereksinimi için yağları kullanmaya başlar, bir noktada da onları keton cisimleri denen asit özellikli maddelere dönüştürür. Bunların birikmesi diyabetik ketoasidoza yol açabilir [3].

Ciddi insülin eksikliğinin belirtileri arasında aşırı susama, sık idrara çıkma, istem dışı kilo kaybı, belirgin yorgunluk ve bulanık görme bulunur. Tip 1 diyabetli çocuk ve ergenlerin yaklaşık onda üçü, ülkeler arasında büyük farklarla birlikte, bir diyabetik ketoasidoz sırasında tanı alır. Bu durum, söz konusu uyarı belirtilerinin erken tanınmasının önemini vurgular, aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi [4].

Evet, tip 1 diyabet otoimmün bir hastalıktır. Bağışıklık sisteminiz pankreasın beta hücrelerine karşı toleransını yitirir, onları yabancı bir şey gibi görür ve yıkmaya başlar. Bu otoimmün saldırının belirteçleri arasında insüline (IA), glutamik asit dekarboksilaza (GAD), adacık antijeni 2'ye (IA-2, tirozin fosfataz) ve çinko taşıyıcı 8'e (ZnT8) karşı gelişen otoantikorlar yer alır [5].

Tip 1 diyabetin, özellikle HLA (insan lökosit antijeni) genleriyle (bağışıklık sisteminin kendinden olanı yabancıdan ayırt etmesine yardım eden genler) ilişkili belirgin bir genetik temeli vardır; bununla birlikte otoimmün sürecin tetiklenmesine ağırlıklı olarak çevresel etmenlerin katkıda bulunduğu düşünülür. Tip 1 diyabetli kişilerde Hashimoto tiroiditi, çölyak hastalığı, Addison hastalığı, vitiligo ya da pernisiyöz anemi gibi başka otoimmün hastalıkların gelişme riski de artmıştır [5].

Pankreasınız artık insülin üretmiyor, çünkü beta hücreleri bağışıklık sistemi tarafından yıkılmıştır. Bu otoimmün süreç, kan şekeri yükselmeden aylar ya da yıllar önce başlar. Tip 1 diyabete özgü iki ya da daha fazla otoantikorun bulunması, ileride klasik biçimin (hiperglisemili) ortaya çıkması için çok yüksek bir risk taşır [6].

Otoimmünite bir kez başladıktan sonra beta hücrelerinin yıkımı zaman içinde sürer; hızı kişiden kişiye çok değişir. Beta hücrelerinin yaklaşık %80–90'ı yıkıldığında (gençlerde daha azı bile yeterlidir), insülin üretimi yetersiz kalır, kan şekeri yükselir ve diyabet belirtileri ortaya çıkmaya başlar. Kanda C-peptidin (vücudun ürettiği insülinin bir göstergesi) düşük ya da saptanamaz düzeyde olması, endojen insülin üretiminin ağır biçimde yetersiz olduğunu doğrular [6].

"Tip 1 diyabet" adı, diyabetin başlangıç yaşına ya da tedavi türüne değil, hastalığı ortaya çıkaran mekanizmaya dayanan çağdaş sınıflamasını yansıtır. Tip 1, otoimmün bir mekanizmayla ortaya çıkan ve mutlak insülin eksikliğiyle birlikte giden bir diyabet biçimini gösterir. Bu sınıflama, söz konusu hastalığı diğer diyabet tiplerinden (tip 2, gebelik, monogenik ve benzeri) ayırt etmek için standartlaştırılmıştır [3].

Tip 1 diyabet daha önce "juvenil diyabet" ya da "insüline bağımlı diyabet" adlarıyla da biliniyordu. Bu adlar terk edildi; çünkü hastalık yalnızca çocuklarda ya da gençlerde ortaya çıkmıyor ve "insüline bağımlı" terimi kafa karışıklığı yaratabiliyor. Tip 2 diyabetli bazı hastalar da hastalığın ileri evrelerinde insüline gereksinim duyabilir [7].

Evet, tip 1 diyabet birkaç alt tipi kapsar:

• Otoimmün tip 1 diyabet (tip 1A) — en sık görülenidir, olguların çoğunluğunu oluşturur ve beta hücrelerinin otoimmün yıkımının ardından ortaya çıkar (otoantikorların varlığıyla doğrulanır);
• İdiyopatik tip 1 diyabet (tip 1B) — ağır insülin salgı eksikliği ve ketoasidoza yatkınlık vardır, ancak otoantikorlar bulunmaz; tip 1 diyabetli hastaların yalnızca küçük bir bölümü bu kategoriye girer [3];
• Erişkinin latent otoimmün diyabeti (LADA) — erişkin yaşta başlayan ve pankreasın beta hücrelerinin yıkımı yavaş ilerleyen otoimmün bir biçimdir; LADA ayrı bir diyabet tipi değildir: ADA sınıflamasına göre beta hücrelerinin otoimmün yıkımıyla ortaya çıkan bütün diyabet biçimleri, başlangıç yaşından bağımsız olarak tip 1 diyabet (1A) kategorisine girer [8];
• Bağışıklık kontrol noktası inhibitörlerinin yol açtığı otoimmün diyabet (onkolojik immünoterapi sırasında) — ani başlar ve yaşamı sürdürmek için insülin gerektirir [9].

"İnsüline bağımlı" terimi, dışarıdan verilen insüline mutlaka gereksiniminiz olduğunu anlatır. Vücudunuz artık insülin üretmiyor ve onsuz yaşamınızı sürdüremezsiniz. Dışarıdan insülin almadan vücudunuz glukozu verimli biçimde kullanamaz ve glukoz kanda birikir [3].

"İnsüline bağımlı" terimi tedavi açısından durumunuzu doğru tanımlasa da hastalığın adlandırılmasında artık resmen olarak kullanılmıyor. Güncel sınıflama "tip 1 diyabet" terimini kullanır ve tedavi türünden ya da tanı yaşından çok, hastalığın ortaya çıkış mekanizmasına dayanır. Yaşamı sürdürmek için insüline bağımlılık, tip 1 diyabetin bir özelliğidir. Bunun tersine, tip 2 diyabette insülin yalnızca daha iyi bir metabolik denetim için zaman zaman gerekebilir [7].

Evet, tip 1 diyabet süt çocukluğundan ileri yaşa kadar her yaşta ortaya çıkabilir. İnsidans doruğu çocuklukta, 4–6 ve 10–14 yaşlarındadır; ancak erişkin yaşta tanı konan yeni olguların mutlak sayısı daha fazladır, çünkü erişkin yaşam çok daha fazla on yılı kapsar. Erişkinlerde başlangıç, çocuklardakinden klinik olarak daha değişken olabilir; kimi zaman klasik belirtiler bile görülmez ve insülin tedavisi gereksinimine doğru daha yavaş ilerleyebilir [10].

Erişkinler, ketoasidozu önlemeye yetecek kadar beta hücresi salgı işlevini yıllarca koruyabilir. Erişkinlerin tanıdan hemen sonra geçici bir remisyon dönemi yaşama olasılığı çocuklara göre daha yüksektir. Tip 1 diyabetin yalnızca çocuklarda, tip 2 diyabetin ise yalnızca erişkinlerde görüldüğü yolundaki eski anlayış doğru değildir [11].

Tip 1 diyabet, pankreasın beta hücrelerinin otoimmün yıkımı sonucu ortaya çıkar ve mutlak insülin eksikliğine yol açar. Tip 2 diyabet ise otoimmün bir bileşen olmaksızın, insülin direnci ile insülin salgı eksikliğinin birleşimiyle tanımlanır. Tip 1 diyabette genellikle tanı anından başlayarak insüline gereksinim duyarsınız. Tip 2 diyabette ilk tedavi yaşam biçimi değişiklikleri ile ağızdan alınan ilaçları içerir; insülin ancak daha ileri evrelerde gerekir [3].

Tip 1 diyabet tüm diyabet olgularının %5–10'unu oluşturur, sıklıkla daha genç yaşlarda ortaya çıkar, normal ya da düşük bir BKİ (beden kitle indeksi) ve başka otoimmün hastalıklarla birlikte görülür. Tip 2 diyabet olguların %90–95'ini oluşturur; fazla kilo veya obezite, insülin direnci, hareketsiz yaşam ve ailede diyabet öyküsüyle birlikte görülür. Yine de sınıflama her zaman kolay değildir. Gerçekte tip 1 diyabetle başlayan erişkinlerin %40'a varan bir bölümünde yanlış tanı konabilir ve bu kişiler yanlışlıkla tip 2 olarak kaydedilir [12]. Obezite, tip 1 diyabet tanısını dışlamaz [11].