Tip 1 diyabet için bir risk faktörü olarak stres

Büyük bir stresli olay, tek başına tip 1 diyabetin ortaya çıkmasına yol açamaz. Tip 1 diyabet, genetik yatkınlık zemininde, pankreastaki beta hücrelerini yavaş yavaş yıkan bir otoimmün süreç ortaya çıktığında gelişir. Yoğun stres olası bir tetikleyici etmen sayılır; yani otoimmünitesi ileri bir aşamada olan bir kişide hastalığın ortaya çıkışını hızlandırabilecek bir öge. Genetik yatkınlık ve zaten başlamış bir otoimmün süreç olmadan stres tek başına hastalığı yaratamaz [1].

Stresi, bardağı taşıran son damla gibi düşünebilirsiniz. Tanıyı zor bir olayın ardından öğrendiyseniz, bir açıklama aramanız doğaldır. Aslında klinik olarak açık (hiperglisemili) tip 1 diyabetin ortaya çıkışından kimse sorumlu değildir. Olay, büyük olasılıkla hastalığın zaten ortaya çıkmaya yakın olduğu bir ana denk gelmiştir. Bu bakış açısı, tanıyı yanlış bir suçluluk duygusu olmadan anlamanıza ve bundan sonra atmanız gereken yararlı adımlara odaklanmanıza yardımcı olur [1].

Stres süregen duruma geldiğinde vücudunuz kortizolü ve strese yanıt veren öteki maddeleri yüksek bir düzeyde tutar. Hormonal denge böylece bozulur; bu da bağışıklık hücrelerinin birbiriyle iletişim kurma biçimini değiştirir. Belirsiz ama kalıcı bir iltihap ortaya çıkar ve iltihabı sürdüren maddelerin (sitokinlerin) üretimi uygunsuz biçimde artar. Zamanla, bağışıklık toleransını sağlaması, yani kendi vücudumuza saldırmayı önlemesi gereken hücreler etkinliklerini yitirir [2].

Bağışıklık toleransının bu yitimi, tip 1 diyabet de dahil olmak üzere otoimmün hastalıklarda çok önemlidir. Yorgun ve düzeni bozulmuş bir bağışıklık sistemi, hangi hücrelerin "evin kendi hücreleri", hangilerinin yabancı olduğunu daha zor tanıyabilir. Uzayan stresin otoimmünitenin tetiklenmesi ya da ilerlemesi için elverişli bir zemin sayılmasının nedeni budur. Dinlenmek, yeterince uyumak ve duygusal destek almak yalnızca huzurlu bir yaşam için basit öneriler değildir; bağışıklık sisteminizin dengesinde gerçek bir rol oynarlar [2].

Evet, veriler bir etki olduğunu düşündürüyor. Genetik riski olan çocuklar çalışmalarda uzun dönemli olarak izleniyor. Bunlar, gebelik sırasındaki (bebeklik öncesi dönemdeki) ya da yaşamın ilk yıllarındaki yoğun stresin ileride tip 1 diyabet riskini etkileyebileceğini gösteriyor. Bu dönemde bağışıklık sistemi ve stresin hormonal ekseni oluşur ve ayarlanır. Annenin gebelik sırasında yaşadığı zorlu olaylar ya da küçük çocuğun geçirdiği zor deneyimler iz bırakabilir. Bu izler, organizmanın ileride bazı bağışıklık saldırılarına nasıl yanıt vereceğiyle ilgilidir [3].

Bu kavram, zor anlardan geçmiş bir çocukta ille de tip 1 diyabetin ya da başka bir otoimmün hastalığın gelişeceği anlamına gelmez. Yalnızca, erken duygusal ortamın bu riski etkileyebilecek pek çok ögeden biri olduğu anlamına gelir; genlerin, enfeksiyonların ve başka etmenlerin yanında. Ebeveynseniz ya da olmaya hazırlanıyorsanız, sıcak ve kararlı bir ortam çocuğunuzun sağlığına yapılmış gerçek bir yatırımdır. Mutlak güvence yoktur, ama küçüklerin duygusal dengesine gösterilen özenin değeri tip 1 diyabet riskinin çok ötesindedir [3].

Tip 1 diyabetin, görünür duruma gelmeden önce iyi tanımlanmış evreleri vardır. 1. evrede size özgü antikorlar vardır, ama kan şekeri normaldir. 2. evrede kan şekerinde ilk bozukluklar ortaya çıkar; antikorlar yine vardır, belirti yoktur. 3. evre, hastalığın klinik olarak kendini gösterdiği ve insülin tedavisi gerektirdiği andır. Bu evreler arasındaki geçiş yıllar sürebilir ve birçok etmene bağlıdır [4].

Yoğun ya da uzayan stres, bu yolu kısaltabilecek bir etmen sayılır. Zeminde bir iltihabı sürdürür, insülin gereksinimini artırır ve otoimmüniteden zaten etkilenmiş olan beta hücrelerine ek yük bindirir. Kırılgan bir zeminde bu ek çaba, nasılsa ortaya çıkacak olan bir hastalığı daha çabuk yüzeye çıkarabilir. Stres yönetimi otoimmün süreci durdurmaz ve hastalığı önlemez. Yine de bu dönemi daha kolay geçirmenize yardımcı olabilir. Klinik hastalığın ilk belirtilerine hızla tepki verebilirsiniz: yoğun susama, sık idrara çıkma ve istem dışı kilo kaybı [4].

Büyük çocuk kohortları üzerinde yapılan araştırmalar, ailede yaşanan zor olayları inceledi. Bunlar ebeveynlerin boşanması, yinelenen çatışmalar, yakın birinin yitirilmesi ya da ailede ağır hastalıklardır. Bu olaylar artmış bir tip 1 diyabet riskiyle birlikte görülebilir. Çocuklar, "anlamıyor" gibi göründüklerinde bile çevrelerindeki havaya son derece duyarlıdır. Bedenleri, çevredeki sürekli gerginliğe stres yanıtını yinelenen biçimde etkinleştirerek tepki verir ve bu da bağışıklık dengesini etkileyebilir [5].

Şunu anlamak önemlidir: hiçbir aile kusursuz değildir ve zor anlardan geçmek, çocukta hastalığın ortaya çıkacağı anlamına gelmez. Burada söz konusu olan istatistiksel bir risktir, bir hüküm değil. Evde zor dönemlerden geçtiyseniz, en yararlı şey çocuğa kararlılık, açık konuşmalar ve gerektiğinde uzman ruhsal destek sunmaktır. Bu davranışların bedensel ve ruhsal sağlık üzerinde geniş bir koruyucu etkisi vardır; genlere de bağlı olan bir riski tümüyle ortadan kaldıramasalar bile [5].

Sınavlar, ödevler ya da arkadaşlarla ilişkilerle ilgili olağan okul stresi, tip 1 diyabetin nedeni sayılmaz. Zor bir sınavın ya da okulda yoğun bir dönemin kendi başına hastalığı tetikleyebileceğine ilişkin kanıt yoktur. Çalışmalarda görülen, bir sınav ya da yazılı çevresindeki doğal gerginlikten çok, süregen, ağır ve uzayan streslerle ilgilidir [1].

Buna karşılık tip 1 diyabetiniz zaten varsa, sınav dönemleri kan şekerinizi gözle görülür biçimde etkileyebilir. Güçlü duygular sırasında salınan stres hormonları, normal yiyip uyusanız bile kan şekeri düzeyini geçici olarak yükseltir. Bu, tedavide bir şeyi yanlış yaptığınız anlamına gelmez; yalnızca vücudunuzun baskıya tepki verdiğini gösterir. Yoğun dönemlerde kan şekeri izleminizi ve insülin dozlarınızı nasıl uyarlayacağınızı sağlık ekibinizle konuşmanız yararlıdır; bu doğal değişimler için kendinizi suçlamadan [6].

Bu denk gelme, hastalığın "maskesinin düşmesi" denen bir olguyla açıklanır. Belirtiler ortaya çıkmadan önce pankreasın beta hücrelerinin önemli bir bölümü zaten yıkılmış olabilir ve insülin üretimi sınırdadır. Bedensel ya da duygusal stresli bir olay, kan şekerini yükseltmeye baskı yapan hormonların salınmasını başlatır; buna bağlı olarak insülin gereksinimi de artar. İnsülin üreten bölüm, yani endokrin pankreas zaten zayıflamıştır ve artık yetişemez; hastalık böylece birdenbire klinik olarak görünür duruma gelir [1].

Başka bir deyişle stres hastalığı yaratmadı, onu daha erken açığa çıkardı. O olay olmasaydı tanı büyük olasılıkla biraz daha geç, otoimmün süreç nasılsa ilerlediğinde konurdu. Bu düşünce sizin ve aileniz için önemlidir. Güçlü bir duyguyla hastalığı siz "tetiklemediniz"; yalnızca vücudun onu artık gizleyemediği bir anda fark ettiniz, aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi [1].

Bedensel stres, vücut için büyük bir zorlanma demektir; ağır bir enfeksiyon, bir ameliyat, bir yaralanma, ciddi bir yanık ya da uzayan akut bir hastalık gibi. Bu durumlarda vücut, saldırıyla baş edebilmek için kortizol ve adrenalin gibi hormonları yoğun biçimde salar. İnsülin gereksinimi belirgin biçimde artar; beta hücreleri sürmekte olan bir otoimmün süreçten zaten etkilenmişse bu talebi artık karşılayamaz. Kimi zaman tip 1 diyabet, ileri bir preklinik evrede bulunmaktadır. Hastalığın hiperglisemili ve belirtili biçiminin (3. evrenin) tam da ağır bir hastalık sırasında ya da hemen sonrasında ortaya çıkışı böylece açıklanır [7].

Bazı viral enfeksiyonlar, genel bedensel stres etkisinin yanı sıra pankreas hücrelerini doğrudan etkileyebilir ya da zaten düzeni bozulmuş bir bağışıklık sistemini uygunsuz biçimde uyarabilir. Bu, her gribin ya da her ameliyatın hastalığa yol açacağı anlamına gelmez. Olguların büyük çoğunluğunda bedensel stres, pankreas üzerinde hiçbir sonuç bırakmadan geçer. Böyle bir bağlamda yine de tip 1 diyabet ortaya çıkarsa, genellikle uygun bir genetik ve bağışıklık zemininde zaten hazırlanmakta olan bir hastalık söz konusudur [8]. Akut bir hastalık sırasında ya da hemen sonrasında yoğun susama, sık idrara çıkma ve kilo kaybı ortaya çıkarsa aynı gün içinde tıbbi değerlendirme isteyin. Kusma, zorlu solunum ya da uyuklama ortaya çıkarsa acilen acil servise gidin.

Stres yönetimi tekniklerinin, genetik riski ya da pozitif antikorları olan kişilerde tip 1 diyabetin ortaya çıkışını tek başına önleyebildiğine ilişkin açık kanıt yok. Otoimmün süreç pek çok ögeye bağlıdır ve stres bunlardan yalnızca biridir. Yine de stresin azaltılması önerilir; çünkü genel bağışıklık dengesini destekler, uykuyu iyileştirir ve aile içindeki ilişkileri güçlendirir. Bütün bunlar, hastalığı geliştirseniz de geliştirmeseniz de sağlığınız için yararlıdır [9].

Riskli kişilerin izlem programındaysanız, birçok teknik size yardımcı olabilir. Bunlar bilinçli nefes alma, düzenli fiziksel etkinlik, yeterli uyku, bilişsel-davranışçı terapi ya da danışmanlıktır. İzlem dönemini daha iyi yönetmenize destek olurlar. Amaçları size hastalığa karşı bağışıklık sözü vermek değil, durum açıklığa kavuşana kadar dengeli yaşamanız için araçlar sunmaktır. Hastalık yine de ortaya çıkarsa, bu alışkanlıklar kan şekerinin denetimi ve uzun dönemde duygusal sağlığınız için değerli olmayı sürdürecektir [9].

Evet, stres diyabeti olmayan kişilerde de kan şekerini yükseltebilir. Güçlü bir duygu, akut bir hastalık ya da bir cerrahi girişim sırasında vücudunuz kortizol, adrenalin, glukagon ve büyüme hormonu gibi hormonlar salar. Bunlar karaciğere daha fazla glukoz üretmesi için baskı yapar; karaciğer de bunu doğrudan kana boşaltır. Aynı zamanda bu hormonlar insülin duyarlılığını geçici olarak azaltır. Bu, tepki vermeniz gerektiğinde size hızlı "yakıt" sağlamak üzere tasarlanmış eski bir savunma mekanizmasıdır (kaslar için glukoz) [10].

Kan şekerindeki bu yükselme geçicidir ve olay geçtikten sonra normale döner. Bu nedenle gergin bir anda ölçülen hafif yüksek bir değer ille de diyabet anlamına gelmez. Yine de stresli durumlarda yinelenen yüksek kan şekeri atakları gözlediyseniz ya da akut sorun çözüldükten sonra hiperglisemi sürüyorsa ek incelemeler yaptırmanız iyi olur. Böylece kan şekerindeki her gerçek dengesizliği zamanında belirleyebilir ve durum karmaşıklaşmadan önlem alabilirsiniz [10].