Prawidłowa technika wstrzykiwania insuliny

Insulinę możesz wstrzykiwać w następujące okolice:

• Brzuch — najszybsze wchłanianie, omijaj 5 cm wokół pępka;
• Uda — wolniejsze wchłanianie, dobre dla insuliny bazowej;
• Ramiona — wchłanianie pośrednie, ale warstwa tłuszczu jest cienka i trudno wstrzyknąć sobie prawidłowo, więc używa się ich rzadziej;
• Pośladki — wolne wchłanianie, czasem przydatne u dzieci [1].

Brzuch jest idealny dla insuliny szybko działającej (analogu doposiłkowego, podawanego do posiłków) ze względu na szybsze wchłanianie, a uda dobrze nadają się dla insuliny bazowej (analogu długo działającego), jak pokazuje rysunek poniżej [2].

Każda okolica ma wiele miejsc wstrzyknięć. Podziel ją w myślach na kwadraty o boku 3 cm i przy każdym wstrzyknięciu wybieraj inne miejsce [3]. Nie używaj okolic z lipodystrofią (guzkami albo wgłębieniami), siniakami, bliznami ani z oznakami zapalenia. Dla tego samego rodzaju insuliny trzymaj się tej samej okolicy (na przykład szybka w brzuch, bazowa w uda), aby wchłanianie było możliwie najbardziej przewidywalne [1].

Systematyczna rotacja zapobiega lipodystrofii i zapewnia równomierne wchłanianie [4]. Podziel brzuch na cztery ćwiartki i używaj jednej ćwiartki tygodniowo. Możesz też przesuwać się w kółko wokół pępka, jak po tarczy zegara. Nie zbliżaj się do pępka ani do linii środkowej! Zostaw co najmniej dwa cm między dwoma kolejnymi wstrzyknięciami i w miarę możliwości nie używaj dokładnie tego samego punktu przez następny miesiąc [3]. Możesz stworzyć sobie mapę pamięciową użytych miejsc.

Część pacjentów używa naprzemiennie lewej i prawej strony brzucha. Na przykład w poniedziałek, środę i piątek po lewej, a we wtorek, czwartek i sobotę po prawej. Przy wieczornej insulinie bazowej trzymaj się jednej strony przez miesiąc, a potem przejdź na drugą (w udzie). Duże różnice między stroną lewą a prawą warto omówić z zespołem medycznym; mogą być oznaką lipodystrofii albo odmiennej techniki wstrzykiwania. Oglądaj i okresowo obmacuj okolice wstrzyknięć, aby wcześnie wykryć guzki albo miejscowe skupiska tłuszczu [5].

Insulinę należy wstrzykiwać w tkankę podskórną (tłuszcz pod skórą), a nie w mięsień ani powierzchownie w skórę [6]. Przy igłach 4 mm możesz wkłuwać się prostopadle do skóry, bez fałdu. Przy zwykłych igłach 6-8 mm albo utwórz fałd skórny i wstrzyknij pod kątem 90 stopni, albo wstrzyknij pod kątem 45 stopni bez fałdu [7]. Igły dłuższe niż 8 mm zwiększają ryzyko wstrzyknięcia domięśniowego i powinny ich używać tylko osoby z nadmiarem tłuszczu podskórnego.

Igła 4 mm jest pierwszym wyborem dla wszystkich, niezależnie od wieku, masy ciała czy grubości tkanki podskórnej [8]. Igła 6 mm pozostaje dopuszczalna, jeśli stosujesz opisaną wyżej technikę [6]. Przypadkowe wstrzyknięcie domięśniowe jest bolesne, może lekko krwawić, a wchłanianie insuliny jest nawet o 50% szybsze (mniej wyraźnie przy analogach ultraszybkich) [9]. Jeśli trafisz w mięsień, poczujesz większy opór i ból. Ponieważ insulina szybciej dociera do krwi, ryzyko hipoglikemii rośnie w kolejnych godzinach. Sprawdzaj glikemię częściej i miej pod ręką szybko wchłaniane węglowodany. Jeśli glikemia spadnie poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), przyjmujesz 15 g węglowodanów i sprawdzasz ponownie po 15 minutach.

Dezynfekcja skóry alkoholem przed wstrzyknięciem insuliny nie jest konieczna [10]. Jeśli skóra jest czysta, współczesne zalecenia nie wymagają jej już w sytuacjach rutynowych. Alkohol przy powtarzanym stosowaniu może wysuszać i podrażniać skórę, a nie zmniejsza istotnie (i tak bardzo małego) ryzyka zakażenia [10]. Umyj ręce przed przygotowaniem insuliny i upewnij się, że okolica wstrzyknięcia jest widocznie czysta.

Jeśli wolisz dezynfekować albo zaleca to lekarz (osłabiony układ odpornościowy, złe warunki higieniczne), użyj alkoholu 70% i pozwól mu całkowicie odparować przed wstrzyknięciem [3]. Wilgotny alkohol może wywołać pieczenie, gdy igła przechodzi przez skórę. W domu, przy igłach używanych tylko raz (w praktyce wiele osób używa ich ponownie) i przy normalnej higienie ryzyko zakażenia jest niezwykle małe.

Oficjalne zalecenie mówi, by do każdego wstrzyknięcia używać nowej igły [3]. Igły tępieją nieznacznie już po pierwszym użyciu (widać to pod mikroskopem), co sprawia, że kolejne wstrzyknięcia są coraz bardziej bolesne, i może uszkadzać tkankę podskórną [11]. Ponownie używane igły (zwłaszcza odkręcane) mogą mieć resztki skrystalizowanej insuliny i przenosić bakterie. W rzeczywistości wiele osób używa igieł kilka razy ze względów ekonomicznych albo dla wygody [11].

Unikaj używania jednej igły dłużej niż przez jeden dzień. Nigdy nie dziel się igłami z nikim innym, nawet po dezynfekcji. Jeśli używasz igły ponownie, od razu po użyciu nałóż nasadkę i niczym nie dotykaj igły. Przy pierwszym sygnale większego bólu albo oporu przy wstrzykiwaniu zmień igłę [12]. Zużyte igły trafiają do twardego, odpornego na przekłucie pojemnika, a nie do zwykłych odpadów domowych. Możesz użyć pojemnika na ostre odpady albo grubej plastikowej butelki z zakrętką. Gdy się zapełni, oddaj go w aptece albo w gabinecie lekarskim, zgodnie z zasadami obowiązującymi w Twojej okolicy.

Siniaki powstają, gdy igła trafi w mały naczynko włosowate i je uszkodzi [13]. To normalne, że zdarza się to od czasu do czasu, i nie wpływa na wchłanianie insuliny. Takie drobne siniaki mogą pojawiać się nieco częściej, jeśli przyjmujesz aspirynę (w małej dawce) albo leki przeciwzakrzepowe, jeśli masz niedobór witaminy K lub zwiększoną kruchość naczyń włosowatych [13]. Zbyt szybkie wstrzykiwanie albo używanie tej samej igły kilka razy zwiększa ryzyko takich siniaków.

Aby ograniczyć siniaki, wstrzykuj powoli i równomiernie, nie masuj okolicy zaraz po wstrzyknięciu i używaj nowych igieł [3]. Jeśli po podaniu insuliny na skórze pojawi się krew, uciśnij lekko (nie masuj) czystym gazikiem. Drobne siniaki znikają same i nie wymagają leczenia, choć czas potrzebny na to bardzo różni się między osobami. Pokaż zespołowi medycznemu każdy siniak duży, bolesny, powiększający się albo nieustępujący. Do kolejnych wstrzyknięć omijaj okolicę z siniakiem, aż całkowicie się zagoi.

Używaj nowych i krótkich igieł (4 mm), wstrzykuj powoli i równomiernie oraz rozluźnij mięśnie w okolicy wstrzyknięcia [7]. Nowy pen z insuliną wyjmij z lodówki 15-30 minut wcześniej, aby doszedł do temperatury pokojowej. Omijaj okolice z licznymi zakończeniami nerwowymi, jak brzeg brzucha, miejsca zbyt blisko pępka, kolana albo inne stawy. Odwróć uwagę i oddychaj głęboko.

Jeśli używasz insuliny z nowej, chłodzonej fiolki albo z nowego pena, ból typu „oparzenia zimnem” jest częsty [3]. Insulinę, której aktualnie używasz, trzymaj w temperaturze pokojowej maksymalnie przez trzy tygodnie [3]. Część osób przykłada na dziesięć sekund kostkę lodu przed wstrzyknięciem, aby miejscowo znieczulić okolicę. Danych o wpływie kremów znieczulających na wchłanianie insuliny jest niewiele, więc omów to z zespołem leczącym, zanim zaczniesz je stosować rutynowo.

Nie jest to zalecane. Choć nie jest to zalecane medycznie, w rzeczywistości wiele osób używa igieł kilka razy [11]. Przyjmowane ryzyko obejmuje:

• Większy ból — igła wyraźnie tępieje;
• Lipodystrofię — powtarzany uraz tkanki;
• Zakażenia miejscowe — rzadkie, ale możliwe;
• Nieprawidłowe dawkowanie — kryształki insuliny mogą zatkać igłę;
• Skażenie wkładu — bakterie mogą dostać się przez igłę [11].

Jeśli używasz igieł ponownie ze względów ekonomicznych, pamiętaj, że ostrze tępi się już przy pierwszym użyciu, a każde kolejne wstrzyknięcie bardziej boli i bardziej uszkadza tkankę. Tej samej igły nie używaj dłużej niż 24 godziny [12]. Między użyciami trzymaj nasadkę i nie dotykaj igły. Zmień igłę natychmiast, jeśli się wygięła albo czujesz większy opór przy wstrzykiwaniu. Nigdy nie używaj ponownie, jeśli masz czynne zakażenia, osłabiony układ odpornościowy albo ogólnie problemy z gojeniem. Policz, czy uzyskana w ten sposób oszczędność jest warta ryzyka. Ogólnie igły są stosunkowo tanie.

Odrobina krwi po wstrzyknięciu nie jest problemem [13]. Oznacza, że igła trafiła w małe naczynko włosowate, i wcale nie jest to niebezpieczne. Uciśnij lekko wacikiem albo czystą chusteczką przez 10-30 sekund. Nie masuj okolicy. Może to rozprowadzić insulinę w tkance i przyspieszyć wchłanianie w nieprzewidywalny sposób.

Jeśli krwawienie trwa dłużej niż minutę albo pojawia się duży siniak, uciśnij mocniej i ewentualnie przyłóż lód. Zanotuj w dzienniczku, jeśli glikemia zachowuje się inaczej po wstrzyknięciu, przy którym pojawiła się krew. Zdarza się to bardzo rzadko. Szybsze wchłanianie może wystąpić tylko wtedy, gdy trafisz w większe naczynie [9]. Częste krwawienia mogą wskazywać na zbyt długie igły trafiające w mięsień albo na zaburzenia krzepnięcia, które mogą wymagać dodatkowej diagnostyki (bardzo mało prawdopodobne) [6].

Insulinę nieużywaną przechowuje się w lodówce w temperaturze 2-8°C, najlepiej na środkowej półce (nie w zamrażalniku ani w drzwiach, gdzie temperatura się waha) [3]. Używaną fiolkę albo pen trzyma się w temperaturze pokojowej (poniżej 25°C) do czterech tygodni, jak podaje ulotka większości insulin. W praktyce trzy tygodnie są wyborem bezpieczniejszym, zwłaszcza latem albo gdy w domu temperatura przekracza 25°C [14]. Niektóre insuliny wytrzymują dłużej, inne krócej, więc sprawdź też ulotkę. Nie wystawiaj insuliny na bezpośrednie światło, skrajne ciepło ani mróz [3].

Do przewożenia używaj torby termoizolacyjnej. Nie zostawiaj insuliny w samochodzie, zwłaszcza latem i zimą [14]. Na lotnisku wieź insulinę w bagażu podręcznym, wraz z zaświadczeniem lekarskim. Insuliny nie wolno gwałtownie wstrząsać (pieni się, co wpływa na dawkowanie). Analogi insuliny (długo albo szybko działające) nie wymagają już wstrząsania (mieszania) przed użyciem, inaczej niż insulina NPH (neutral protamine Hagedorn) [3]. NPH to ludzka insulina o pośrednim czasie działania, normalnie mętna, przepisywana coraz rzadziej, ale wciąż dostępna w wielu krajach. Zawsze sprawdzaj wygląd przed użyciem. Nie używaj insuliny, jeśli jest mętna (NPH jest wyjątkiem), ma kryształki albo zmieniła barwę.

Można, ale nie jest to zalecane. Technicznie możesz wstrzykiwać przez cienkie ubranie (koszulę, cienki T-shirt), ale wcale nie jest to zalecane [3]. Włókna tkaniny mogą skazić igłę, nie widzisz dokładnie, gdzie wstrzykujesz, i możesz pomylić prawidłową rotację okolic wstrzyknięć. Grube ubranie odchyla igłę i wpływa na głębokość wstrzyknięcia.

Jeśli masz sytuację nagłą i nie ma innego wyjścia (trudno to sobie wyobrazić), upewnij się, że okolica ubrania jest czysta. Użyj nowej igły, wstrzykuj tylko przez jedną cienką warstwę tkaniny i bardzo uważaj na głębokość wstrzyknięcia [15]. Rób tak wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach. Większość osób znajduje dyskretny sposób, by lekko unieść ubranie i mieć bezpośredni dostęp do skóry.

Guzki pojawiają się zwykle wskutek powtarzanych wstrzyknięć w tę samą okolicę [16]. Tkanka tłuszczowa rozrasta się nieprawidłowo (komórki tłuszczowe mnożą się i powiększają) w odpowiedzi na troficzne działanie insuliny, czyli jej zdolność pobudzania wzrostu tkanek. Guzki są miękkie, niebolesne, ale wchłaniają insulinę nieprzewidywalnie — czasem z opóźnieniem, a czasem wcale [16]. Występują u ponad połowy osób stosujących insulinę, ale znacznie częściej u tych, które nie zmieniają prawidłowo miejsc wstrzyknięć albo używają igieł ponownie [5].

Aby im zapobiec, systematycznie zmieniaj miejsca wstrzyknięć, używaj nowych igieł oraz regularnie oglądaj i obmacuj okolice wstrzyknięć [4]. Jeśli masz już guzki, całkowicie omijaj tę okolicę przez co najmniej trzy miesiące. Nigdy nie wstrzykuj w guzki: insulina wchłania się z nich nieprzewidywalnie, a glikemia staje się trudna do opanowania [16]. Pokaż lekarzowi wszystkie okolice ze zmianami, aby wspólnie ocenić Twoją technikę wstrzykiwania. Rzadko guzki mogą pojawić się w reakcji alergicznej na stosowaną insulinę i wtedy konieczna bywa zmiana rodzaju insuliny.