İnsülinin doğru enjeksiyon tekniği

İnsülin enjeksiyonlarını şu bölgelere yapabilirsiniz:

• Karın — en hızlı emilim; göbeğin çevresinde 5 cm'lik alandan kaçının;
• Uyluklar — daha yavaş emilim, bazal insülin için iyidir;
• Kollar — ara düzeyde emilim; ancak yağ katmanı incedir ve kendi kendine doğru enjeksiyon yapmak güçtür, bu nedenle daha seyrek kullanılır;
• Kalçalar — yavaş emilim, kimi zaman çocuklarda yararlıdır [1].

Karın, daha hızlı emilim nedeniyle hızlı insülin (öğün analoğu) için idealdir; uyluklar ise bazal insülin (yavaş analog) için iyidir, aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi [2].

Her bölgenin birçok enjeksiyon yeri vardır. Bölgeyi zihninizde 3 cm kenarlı karelere ayırın ve her enjeksiyonda farklı bir yer kullanın [3]. Lipodistrofi (nodül ya da çukurluk), morluk, yara izi ya da yangı belirtisi olan bölgeleri kullanmayın. Olabildiğince öngörülebilir bir emilim için aynı insülin türünde aynı bölgeyi koruyun (örneğin hızlı insülin karına, bazal insülin uyluklara) [1].

Düzenli dönüşüm lipodistrofiyi önler ve sürekli bir emilim sağlar [4]. Karnı dört bölgeye ayırın ve haftada bir bölge kullanın. Bunun yerine, bir saatte olduğu gibi göbeğin çevresinde daire çizerek de ilerleyebilirsiniz. Göbeğe ya da orta çizgiye yaklaşmayın! Ardışık iki enjeksiyon arasında en az iki cm bırakın ve olabildiğince, sonraki ay boyunca tam olarak aynı yeri yeniden kullanmayın [3]. Kullandığınız yerlerin zihninizde bir haritasını çıkarabilirsiniz.

Bazı hastalar karnın sol ve sağ yanlarını dönüşümlü olarak kullanır. Örneğin pazartesi, çarşamba ve cuma solda; salı, perşembe ve cumartesi sağda. Akşamki bazal insülin için bir ay aynı yanı koruyun, sonra öteki yana (uyluğa) geçin. Sol ile sağ yan arasındaki büyük farkları sağlık ekibinizle konuşmaya değer; bunlar lipodistrofinin ya da farklı bir enjeksiyon tekniğinin işareti olabilir. Olası nodülleri ya da yerel yağ birikimi alanlarını erkenden saptamak için enjeksiyon bölgelerine düzenli olarak bakın ve elinizle yoklayın [5].

İnsülin, kasa ya da derinin yüzeyine değil, deri altı dokuya (derinin altındaki yağa) enjekte edilmelidir [6]. 4 mm'lik iğnelerle, kıvrım yapmadan deriye dik girebilirsiniz. Alışılmış 6-8 mm'lik iğnelerle ya bir deri kıvrımı yapıp 90 derece enjekte edersiniz ya da kıvrım yapmadan 45 derece enjekte edersiniz [7]. 8 mm'den uzun iğneler kas içine enjeksiyon riskini artırır ve yalnızca deri altı yağı fazla olan kişilerce kullanılmalıdır.

4 mm'lik iğne, yaş, kilo ya da deri altı dokunun kalınlığı ne olursa olsun herkes için ilk seçenektir [8]. 6 mm'lik iğne, yukarıda anlatılan tekniği kullanırsanız kabul edilebilir olmayı sürdürür [6]. (Yanlışlıkla) kas içine enjeksiyon ağrılıdır, kolayca kanayabilir ve insülinin emilimi %50'ye varan oranda daha hızlı olur (ultra hızlı analoglarda daha az belirgindir) [9]. Kasa değdiğinizde daha büyük bir direnç ve ağrı duyarsınız. İnsülin kana daha çabuk ulaştığı için sonraki saatlerde hipoglisemi riski artar. Kan şekerinizi daha sık ölçün ve elinizin altında hızlı emilen karbonhidrat bulundurun. Kan şekeri 70 mg/dL (3,9 mmol/L) altına düşerse 15 gram karbonhidrat alır ve 15 dakika sonra yeniden ölçersiniz.

İnsülin enjeksiyonundan önce derinin alkolle dezenfekte edilmesi gerekli değildir [10]. Deri temizse, güncel öneriler alışılmış durumlar için bunu artık istemiyor. Alkol yinelenen kullanımda deriyi kurutup tahriş edebilir ve (çok küçük olan) enfeksiyon riskini belirgin biçimde azaltmaz [10]. İnsülini hazırlamadan önce ellerinizi yıkayın ve enjeksiyon bölgesinin gözle görülür biçimde temiz olduğundan emin olun.

Dezenfekte etmeyi yeğliyorsanız ya da hekim öneriyorsa (zayıflamış bağışıklık sistemi, kötü hijyen koşulları), %70'lik alkol kullanın ve enjeksiyondan önce tümüyle uçmasını bekleyin [3]. Islak alkol, iğne deriden geçerken yanma duygusu verebilir. Evde, bir kez kullanılan iğnelerle (uygulamada birçok kişi onları yeniden kullanır) ve olağan hijyenle enfeksiyon riski son derece küçüktür.

Resmi öneri, her enjeksiyon için yeni bir iğne kullanmanızdır [3]. İğneler daha ilk kullanımdan başlayarak biraz körelir (mikroskopta görülebilir); bu da sonraki enjeksiyonları gitgide daha ağrılı duruma getirir ve deri altı dokuyu örseleyebilir [11]. Yeniden kullanılan iğnelerde (özellikle takılı bırakılanlarda) kristalleşmiş insülin artıkları bulunabilir ve bakteri taşıyabilirler. Gerçekte birçok kişi, ekonomik nedenlerle ya da kolaylık olsun diye iğneleri birkaç kez yeniden kullanır [11].

Bir iğneyi bir günden uzun süre yeniden kullanmaktan kaçının. İğneleri, dezenfekte edilmiş olsalar bile hiçbir zaman başka biriyle birlikte kullanmayın. İğneyi yeniden kullanıyorsanız, kullanımdan hemen sonra kapağını geri takın ve iğneye hiçbir şey değdirmeyin. Ağrının artması ya da enjeksiyonda direnç oluşması gibi ilk belirtide iğneyi değiştirin [12]. Kullanılmış iğneler evsel çöpe değil, delinmeyen sert bir kaba atılır. Kesici-delici atık kutusu ya da kapaklı, kalın plastik bir şişe kullanabilirsiniz. Dolduğunda, yerel kurallara göre eczaneye ya da sağlık kuruluşuna teslim edersiniz.

Morluklar, iğne küçük bir kılcal damara değip onu yırttığında ortaya çıkar [13]. Bunun ara sıra olması olağandır ve insülinin emilimini etkilemez. Bu tür küçük morluklar; (düşük dozda) aspirin ya da pıhtılaşma önleyici ilaç kullanıyorsanız, K vitamini eksikliğiniz ya da artmış kılcal damar kırılganlığınız varsa biraz daha sık görülebilir [13]. Çok hızlı enjeksiyon yapmak ya da aynı iğneyi birçok kez kullanmak bu tür morluk riskini artırır.

Morlukları en aza indirmek için yavaş ve düzenli enjekte edin, enjeksiyondan hemen sonra bölgeye masaj yapmayın ve yeni iğneler kullanın [3]. İnsülin uygulamasından sonra deride kan görünürse, temiz bir tamponla hafif basınç uygulayın (masaj değil). Küçük morluklar kendiliğinden geçer ve tedavi gerektirmez; süresi kişiden kişiye çok değişse de. Büyük, ağrılı, yayılan ya da emilmeyen her morluğu sağlık ekibinize gösterin. Tümüyle iyileşene kadar morarmış bölgeyi sonraki enjeksiyonlar için kullanmayın.

Yeni ve kısa iğneler (4 mm) kullanın, yavaş ve düzenli enjekte edin ve enjeksiyon bölgesindeki kasları gevşetin [7]. Yeni insülin kalemini buzdolabından 15-30 dakika önce çıkararak oda sıcaklığına gelmesini sağlayın. Karnın kenarı, göbeğe çok yakın alanlar, dizler ya da başka eklemler gibi çok sinir ucu olan bölgelerden kaçının. Dikkatinizi başka yöne çekin ve derin nefes alın.

Buzdolabından çıkmış yeni bir flakondan ya da kalemden insülin kullanıyorsanız "soğuk yanma" ağrısı sıktır [3]. Şu anda kullandığınız insülini en çok üç hafta boyunca oda sıcaklığında saklayın [3]. Bazı kişiler bölgeyi yerel olarak uyuşturmak için enjeksiyondan önce on saniye buz küpü uygular. Uyuşturucu kremlerin insülin emilimi üzerindeki etkisine ilişkin veriler sınırlıdır, bu yüzden bunları düzenli kullanmadan önce sağlık ekibinizle konuşun.

Önerilmez. Tıbbi olarak önerilmese de gerçek şu ki birçok kişi iğneleri birkaç kez yeniden kullanır [11]. Göze alınan riskler şunlardır:

• Artmış ağrı — iğne gözle görülür biçimde körelir;
• Lipodistrofi — dokunun yinelenen örselenmesi;
• Yerel enfeksiyonlar — seyrek, ama olanaklı;
• Yanlış doz — insülin kristalleri iğneyi tıkayabilir;
• Kartuşun bulaşması — bakteriler iğneden girebilir [11].

Ekonomik nedenlerle iğneleri yeniden kullanıyorsanız, ucun daha ilk kullanımda körelmeye başladığını ve sonraki her enjeksiyonun daha çok acıttığını ve dokuya daha çok zarar verdiğini unutmayın. Aynı iğneyi 24 saatten uzun kullanmayın [12]. Kullanımlar arasında kapağı takılı tutun ve iğneye dokunmayın. İğne eğilmişse ya da enjeksiyonda artmış bir direnç duyuyorsanız onu hemen değiştirin. Etkin enfeksiyonunuz, zayıflamış bir bağışıklık sisteminiz ya da genel olarak iyileşme sorunlarınız varsa hiçbir zaman yeniden kullanmayın. Böyle sağlanan tasarrufun riskleri hak edip etmediğini hesaplayın. Genel olarak iğneler görece ucuzdur.

Enjeksiyondan sonra biraz kan gelmesi bir sorun değildir [13]. Küçük bir kılcal damara değdiğiniz anlamına gelir ve hiç de tehlikeli değildir. Temiz bir pamuk tamponla ya da mendille 10-30 saniye hafif basınç uygulayın. Bölgeye masaj yapmayın. Bu, insülini dokuya yayabilir ve emilimi öngörülemeyen bir biçimde hızlandırabilir.

Kanama bir dakikadan uzun sürerse ya da büyük bir morluk ortaya çıkarsa daha sıkı basınç ve gerekirse buz uygulayın. Kanamış bir enjeksiyondan sonra kan şekeriniz farklı davranıyorsa bunu günlüğünüze yazın. Bu durum çok seyrektir. Daha büyük bir damara rastladıysanız ancak o zaman daha hızlı bir emilim görülebilir [9]. Sık kanama, kasa değen çok uzun iğnelere ya da ek incelemeler gerektirebilecek pıhtılaşma sorunlarına işaret edebilir (çok düşük olasılık) [6].

Kullanılmamış insülin buzdolabında 2-8°C'de, ideal olarak orta bölümde saklanır (dondurucuda ya da sıcaklığın değiştiği kapakta değil) [3]. Kullanımdaki flakon ya da kalem, çoğu insülinin prospektüsünde belirtildiği gibi dört haftaya kadar oda sıcaklığında (25°C altında) saklanır. Uygulamada, özellikle yazın ya da evde 25°C aşıldığında üç hafta daha güvenli bir seçimdir [14]. Bazı insülinler daha uzun, bazıları daha kısa dayanır; bu nedenle prospektüsü de denetleyin. İnsülini doğrudan ışığa, aşırı sıcağa ya da dona bırakmayın [3].

Taşımak için ısı yalıtımlı bir çanta kullanın. İnsülini, özellikle yazın ya da kışın arabada bırakmayın [14]. Havaalanında insülini, bir tıbbi mektupla birlikte el bagajınızda taşıyın. İnsülin şiddetle çalkalanmamalıdır (köpürür ve dozu etkiler). İnsülin analoglarının (yavaş ya da hızlı) kullanmadan önce NPH (neutral protamine Hagedorn) insülinde olduğu gibi çalkalanmasına (karıştırılmasına) artık gerek yoktur [3]. NPH, normalde bulanık olan, gitgide daha seyrek kullanılan, ama birçok ülkede bugün de bulunan orta etkili bir insan insülinidir. Kullanmadan önce görünümü her zaman denetleyin. İnsülin bulanıksa (NPH bir ayrık durumdur), kristal içeriyorsa ya da rengi değiştiyse onu kullanmayın.

Yapılabilir, ama önerilmez. Teknik olarak ince giysilerin (gömlek, ince tişört) üzerinden enjekte edebilirsiniz, ama bu hiç önerilmez [3]. Kumaş lifleri iğneyi kirletebilir, tam olarak nereye enjekte ettiğinizi görmezsiniz ve enjeksiyon bölgelerinin doğru dönüşümünü şaşırabilirsiniz. Kalın giysiler iğneyi saptırır ve enjeksiyonun derinliğini etkiler.

Acil bir durumdaysanız ve başka seçeneğiniz yoksa (inanması güç), giysinin o bölgesinin temiz olduğundan emin olun. Yeni bir iğne kullanın, giysinin tek bir ince katmanından enjekte edin ve enjeksiyonun derinliğine çok dikkat edin [15]. Bunu ancak ayrık durumlarda yapın. Çoğu kişi, deriye doğrudan ulaşmak için giysisini biraz kaldırmanın göze çarpmayan bir yolunu bulur.

Nodüller genellikle aynı bölgeye yinelenen enjeksiyonlarla ortaya çıkar [16]. Yağ dokusu, insülinin trofik etkisine, yani dokuların büyümesini uyarma yeteneğine yanıt olarak olağan dışı biçimde çoğalır (yağ hücreleri artar ve büyür). Yumuşak ve ağrısızdırlar, ama insülini öngörülemez biçimde, kimi zaman gecikmeyle, kimi zaman da hiç emmezler [16]. İnsülin kullanan kişilerin yarısından çoğunda görülür; ancak enjeksiyon yerlerini doğru döndürmeyenlerde ya da iğneleri yeniden kullananlarda çok daha sıktır [5].

Önlem için enjeksiyon yerlerini düzenli olarak döndürün, yeni iğneler kullanın, enjeksiyon bölgelerine düzenli olarak bakın ve elinizle yoklayın [4]. Zaten nodülleriniz varsa, o bölgeyi en az üç ay boyunca bütünüyle kullanmayın. Nodüllere hiçbir zaman enjeksiyon yapmayın: oradan insülin öngörülemez biçimde emilir ve kan şekerini denetlemek güçleşir [16]. Enjeksiyon tekniğinizi birlikte değerlendirmek için değişiklik olan bütün bölgeleri hekiminize gösterin. Seyrek olarak nodüller, kullanılan insüline karşı bir alerjik tepkiyle de ortaya çıkabilir; bu durumda insülin türünün değiştirilmesi gerekebilir.