Η σωστή τεχνική της ένεσης ινσουλίνης

Μπορείς να κάνεις ένεση ινσουλίνης στις εξής περιοχές:

• Κοιλιά — η ταχύτερη απορρόφηση, απόφυγε 5 cm γύρω από τον ομφαλό·
• Μηροί — πιο αργή απορρόφηση, κατάλληλοι για τη βασική ινσουλίνη·
• Βραχίονες — ενδιάμεση απορρόφηση, αλλά το στρώμα λίπους είναι λεπτό και είναι δύσκολο να κάνεις μόνος σου σωστή ένεση εκεί, οπότε χρησιμοποιούνται λιγότερο·
• Γλουτοί — αργή απορρόφηση, ενίοτε χρήσιμοι στα παιδιά [1].

Η κοιλιά είναι ιδανική για την ταχείας δράσης ινσουλίνη (το ανάλογο των γευμάτων) λόγω της ταχύτερης απορρόφησης, ενώ οι μηροί είναι κατάλληλοι για τη βασική ινσουλίνη (το ανάλογο μακράς δράσης), όπως δείχνει η παρακάτω εικόνα [2].

Κάθε περιοχή έχει πολλά σημεία ένεσης. Χώρισε νοερά την περιοχή σε τετράγωνα πλευράς 3 cm και χρησιμοποίησε διαφορετικό σημείο για κάθε ένεση [3]. Μη χρησιμοποιείς περιοχές με λιποδυστροφία (σκληρύνσεις ή βαθουλώματα), μελανιές, ουλές ή σημεία φλεγμονής. Κράτα την ίδια περιοχή για τον ίδιο τύπο ινσουλίνης (για παράδειγμα, την ταχείας δράσης στην κοιλιά, τη βασική στους μηρούς) για την πιο προβλέψιμη δυνατή απορρόφηση [1].

Η συστηματική εναλλαγή προλαμβάνει τη λιποδυστροφία και εξασφαλίζει σταθερή απορρόφηση [4]. Χώρισε την κοιλιά σε τέσσερα τεταρτημόρια και χρησιμοποίησε ένα τεταρτημόριο την εβδομάδα. Εναλλακτικά, κινήσου κυκλικά γύρω από τον ομφαλό, σαν ρολόι. Μην πλησιάζεις τον ομφαλό ή τη μέση γραμμή! Άφησε τουλάχιστον δύο cm ανάμεσα σε δύο διαδοχικές ενέσεις και, όσο γίνεται, μην ξαναχρησιμοποιήσεις ακριβώς το ίδιο σημείο τον επόμενο μήνα [3]. Μπορείς να φτιάξεις έναν νοερό χάρτη των σημείων που χρησιμοποίησες.

Κάποιοι ασθενείς χρησιμοποιούν εναλλάξ την αριστερή και τη δεξιά πλευρά της κοιλιάς. Για παράδειγμα, Δευτέρα, Τετάρτη και Παρασκευή αριστερά, Τρίτη, Πέμπτη και Σάββατο δεξιά. Για τη βραδινή βασική ινσουλίνη, κράτα την ίδια πλευρά για έναν μήνα και έπειτα άλλαξε στην άλλη (στον μηρό). Μεγάλες διαφορές ανάμεσα στην αριστερή και στη δεξιά πλευρά αξίζει να συζητηθούν με την ιατρική σου ομάδα· μπορεί να είναι σημείο λιποδυστροφίας ή διαφορετικής τεχνικής ένεσης. Έλεγχε οπτικά και ψηλάφησε περιοδικά τις περιοχές των ενέσεων, για να εντοπίσεις έγκαιρα τυχόν σκληρύνσεις ή περιοχές τοπικής εναπόθεσης λίπους [5].

Η ινσουλίνη πρέπει να ενίεται στον υποδόριο ιστό (το λίπος κάτω από το δέρμα), όχι στον μυ ούτε επιφανειακά μέσα στο δέρμα [6]. Με βελόνες 4 mm, μπορείς να μπεις κάθετα στο δέρμα, χωρίς να πιάσεις πτυχή. Με τις συνηθισμένες βελόνες 6-8 mm, είτε πιάνεις δερματική πτυχή και κάνεις την ένεση στις 90 μοίρες, είτε την κάνεις στις 45 μοίρες χωρίς πτυχή [7]. Οι βελόνες πάνω από 8 mm αυξάνουν τον κίνδυνο ενδομυϊκής ένεσης και πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο από άτομα με περίσσεια υποδόριου λίπους.

Η βελόνα των 4 mm είναι η πρώτη επιλογή για όλους, ανεξάρτητα από την ηλικία, το βάρος ή το πάχος του υποδόριου ιστού [8]. Η βελόνα των 6 mm παραμένει αποδεκτή αν χρησιμοποιείς την τεχνική που περιγράφεται πιο πάνω [6]. Η τυχαία ενδομυϊκή ένεση πονάει, μπορεί να ματώσει λίγο, και η απορρόφηση της ινσουλίνης είναι έως 50% ταχύτερη (λιγότερο έντονα με τα υπερταχέα ανάλογα) [9]. Αν πετύχεις τον μυ, θα νιώσεις μεγαλύτερη αντίσταση και πόνο. Επειδή η ινσουλίνη φτάνει ταχύτερα στην κυκλοφορία, ο κίνδυνος υπογλυκαιμίας ανεβαίνει τις επόμενες ώρες. Έλεγχε πιο συχνά τη γλυκόζη σου και κράτα κοντά σου υδατάνθρακες ταχείας δράσης. Αν η γλυκόζη σου πέσει κάτω από 70 mg/dL (3,9 mmol/L), παίρνεις 15 g υδατανθράκων και επαναλαμβάνεις τη μέτρηση μετά από 15 λεπτά.

Η απολύμανση του δέρματος με οινόπνευμα πριν από την ένεση ινσουλίνης δεν είναι απαραίτητη [10]. Αν το δέρμα είναι καθαρό, οι σύγχρονες συστάσεις δεν το απαιτούν πλέον στις καθημερινές καταστάσεις. Το οινόπνευμα μπορεί να ξηραίνει και να ερεθίζει το δέρμα με την επαναλαμβανόμενη χρήση και δεν μειώνει σημαντικά τον (πολύ μικρό) κίνδυνο λοίμωξης [10]. Πλύνε τα χέρια σου πριν ετοιμάσεις την ινσουλίνη και βεβαιώσου ότι η περιοχή της ένεσης είναι ορατά καθαρή.

Αν προτιμάς να απολυμαίνεις ή αν το συστήνει ο γιατρός σου (εξασθενημένο ανοσοποιητικό, κακές συνθήκες υγιεινής), χρησιμοποίησε οινόπνευμα 70% και άφησέ το να εξατμιστεί εντελώς πριν από την ένεση [3]. Το υγρό οινόπνευμα μπορεί να προκαλέσει αίσθημα καψίματος όταν η βελόνα περνά το δέρμα. Στο σπίτι, με βελόνες μιας χρήσης (στην πράξη, πολλοί τις ξαναχρησιμοποιούν) και φυσιολογική υγιεινή, ο κίνδυνος λοίμωξης είναι εξαιρετικά μικρός.

Η επίσημη σύσταση είναι να χρησιμοποιείς νέα βελόνα σε κάθε ένεση [3]. Οι βελόνες στομώνουν ελαφρώς ήδη από την πρώτη χρήση (φαίνεται στο μικροσκόπιο), κάτι που κάνει τις επόμενες ενέσεις όλο και πιο επώδυνες και μπορεί να τραυματίσει τον υποδόριο ιστό [11]. Οι επαναχρησιμοποιημένες βελόνες (ιδίως όσες έχουν αφαιρεθεί από την πένα) μπορεί να έχουν υπολείμματα κρυσταλλωμένης ινσουλίνης και να μεταφέρουν βακτήρια. Στην πραγματικότητα, πολλοί ξαναχρησιμοποιούν τις βελόνες μερικές φορές για οικονομικούς λόγους ή για ευκολία [11].

Απόφυγε να ξαναχρησιμοποιήσεις μια βελόνα πάνω από μία ημέρα. Ποτέ μη μοιράζεσαι βελόνες με άλλον, ούτε μετά από απολύμανση. Αν ξαναχρησιμοποιείς τη βελόνα, ξαναβάλε το καπάκι αμέσως μετά τη χρήση και μην αγγίζεις τη βελόνα με τίποτα. Με το πρώτο σημάδι αυξημένου πόνου ή αντίστασης στην ένεση, άλλαξε βελόνα [12]. Οι χρησιμοποιημένες βελόνες πάνε σε σκληρό δοχείο ανθεκτικό στα τρυπήματα, όχι στα οικιακά σκουπίδια. Μπορείς να χρησιμοποιήσεις ειδικό κουτί αιχμηρών ή ένα χοντρό πλαστικό μπουκάλι με καπάκι. Όταν γεμίσει, παράδωσέ το στο φαρμακείο ή στο ιατρείο, σύμφωνα με τους τοπικούς κανόνες.

Οι μελανιές εμφανίζονται όταν η βελόνα πετύχει και σπάσει ένα μικρό τριχοειδές αγγείο [13]. Είναι φυσιολογικό να συμβαίνει περιστασιακά και δεν επηρεάζει την απορρόφηση της ινσουλίνης. Τέτοιες μικρές μελανιές μπορεί να εμφανίζονται κάπως συχνότερα αν παίρνεις ασπιρίνη (σε μικρή δόση) ή αντιπηκτικά, αν έχεις έλλειψη βιταμίνης K ή αυξημένη τριχοειδική ευθραυστότητα [13]. Η πολύ γρήγορη ένεση ή η χρήση της ίδιας βελόνας πολλές φορές αυξάνει τον κίνδυνο τέτοιων μελανιών.

Για να περιορίσεις τις μελανιές, κάνε την ένεση αργά και σταθερά, μη μασάζ την περιοχή αμέσως μετά, και χρησιμοποίησε νέες βελόνες [3]. Αν εμφανιστεί αίμα στο δέρμα μετά τη χορήγηση της ινσουλίνης, άσκησε ελαφριά πίεση (όχι μασάζ) με καθαρή γάζα. Οι μικρές μελανιές υποχωρούν μόνες τους και δεν χρειάζονται θεραπεία, αν και ο χρόνος αυτός διαφέρει πολύ από άτομο σε άτομο. Δείξε στην ιατρική σου ομάδα κάθε μελανιά που είναι μεγάλη, επώδυνη, επεκτείνεται ή δεν υποχωρεί. Απόφυγε την περιοχή με τη μελανιά για τις επόμενες ενέσεις μέχρι να επουλωθεί εντελώς.

Χρησιμοποίησε νέες και κοντές βελόνες (4 mm), κάνε την ένεση αργά και σταθερά και χαλάρωσε τους μυς της περιοχής [7]. Άφησε μια νέα πένα ινσουλίνης να έρθει σε θερμοκρασία δωματίου, βγάζοντάς την από το ψυγείο 15-30 λεπτά πριν. Απόφυγε περιοχές με πολλές νευρικές απολήξεις, όπως το άκρο της κοιλιάς, πολύ κοντά στον ομφαλό, τα γόνατα ή άλλες αρθρώσεις. Απόσπασε την προσοχή σου και ανάπνευσε βαθιά.

Αν χρησιμοποιείς ινσουλίνη από νέο, παγωμένο φιαλίδιο ή πένα, ο πόνος «κρύου καψίματος» είναι συνηθισμένος [3]. Κράτα την ινσουλίνη που χρησιμοποιείς σε θερμοκρασία δωματίου έως τρεις εβδομάδες [3]. Κάποιοι βάζουν ένα παγάκι για δέκα δευτερόλεπτα πριν από την ένεση, για να μουδιάσει τοπικά η περιοχή. Τα δεδομένα για την επίδραση των αναισθητικών κρεμών στην απορρόφηση της ινσουλίνης είναι περιορισμένα, γι' αυτό συζήτησέ το με την ιατρική σου ομάδα πριν τις χρησιμοποιήσεις τακτικά.

Δεν συνιστάται. Αν και δεν συνιστάται ιατρικά, η πραγματικότητα είναι ότι πολλοί ξαναχρησιμοποιούν τις βελόνες μερικές φορές [11]. Οι κίνδυνοι που αναλαμβάνεις περιλαμβάνουν:

• Αυξημένο πόνο — η βελόνα στομώνει ορατά·
• Λιποδυστροφία — επαναλαμβανόμενος τραυματισμός του ιστού·
• Τοπικές λοιμώξεις — σπάνιες αλλά δυνατές·
• Λανθασμένη δόση — οι κρύσταλλοι ινσουλίνης μπορούν να φράξουν τη βελόνα·
• Μόλυνση του φυσιγγίου — βακτήρια μπορούν να μπουν μέσω της βελόνας [11].

Αν ξαναχρησιμοποιείς βελόνες για οικονομικούς λόγους, να θυμάσαι ότι η μύτη στομώνει ήδη από την πρώτη χρήση και ότι κάθε επόμενη ένεση πονάει περισσότερο και τραυματίζει περισσότερο τον ιστό. Μη χρησιμοποιείς την ίδια βελόνα πάνω από 24 ώρες [12]. Κράτα το καπάκι ανάμεσα στις χρήσεις και μην αγγίζεις τη βελόνα. Άλλαξε αμέσως τη βελόνα αν λύγισε ή αν νιώθεις αυξημένη αντίσταση στην ένεση. Ποτέ μην την ξαναχρησιμοποιείς αν έχεις ενεργές λοιμώξεις, εξασθενημένο ανοσοποιητικό ή προβλήματα επούλωσης γενικά. Υπολόγισε αν η οικονομία που κάνεις έτσι αξίζει τους κινδύνους. Γενικά, οι βελόνες είναι σχετικά φθηνές.

Λίγο αίμα μετά την ένεση δεν είναι πρόβλημα [13]. Σημαίνει ότι πέτυχες ένα μικρό τριχοειδές και δεν είναι καθόλου επικίνδυνο. Άσκησε ελαφριά πίεση με βαμβάκι ή καθαρό χαρτομάντιλο για 10-30 δευτερόλεπτα. Μην κάνεις μασάζ στην περιοχή. Αυτό μπορεί να διασκορπίσει την ινσουλίνη στον ιστό και να επιταχύνει απρόβλεπτα την απορρόφηση.

Αν η αιμορραγία συνεχίζεται πάνω από ένα λεπτό ή εμφανιστεί μεγάλη μελανιά, άσκησε ισχυρότερη πίεση και ενδεχομένως βάλε πάγο. Σημείωσε στο ημερολόγιό σου αν η γλυκόζη σου συμπεριφέρεται διαφορετικά μετά από μια ένεση που μάτωσε. Αυτό είναι πολύ σπάνιο. Ταχύτερη απορρόφηση μπορεί να συμβεί μόνο αν πετύχεις μεγαλύτερο αγγείο [9]. Η συχνή αιμορραγία μπορεί να δείχνει πολύ μακριές βελόνες που φτάνουν στον μυ, ή προβλήματα πήξης που ίσως χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση (πολύ απίθανο) [6].

Η ινσουλίνη που δεν χρησιμοποιείς φυλάσσεται στο ψυγείο στους 2-8°C, ιδανικά στο μεσαίο ράφι (όχι στην κατάψυξη ούτε στην πόρτα, όπου η θερμοκρασία μεταβάλλεται) [3]. Το φιαλίδιο ή η πένα που χρησιμοποιείς φυλάσσεται σε θερμοκρασία δωματίου (κάτω από 25°C) έως τέσσερις εβδομάδες, όπως αναφέρει το φύλλο οδηγιών των περισσότερων ινσουλινών. Στην πράξη, οι τρεις εβδομάδες είναι ασφαλέστερη επιλογή, ιδίως το καλοκαίρι ή όταν η θερμοκρασία στο σπίτι ξεπερνά τους 25°C [14]. Κάποιες ινσουλίνες αντέχουν περισσότερο, άλλες λιγότερο, οπότε έλεγξε και το φύλλο οδηγιών. Μην εκθέτεις την ινσουλίνη σε άμεσο φως, σε ακραία ζέστη ή σε κατάψυξη [3].

Για τη μεταφορά, χρησιμοποίησε ισοθερμική θήκη. Μην αφήνεις ινσουλίνη στο αυτοκίνητο, ιδίως το καλοκαίρι ή τον χειμώνα [14]. Στο αεροδρόμιο, κράτα την ινσουλίνη στη χειραποσκευή, συνοδευόμενη από ιατρική βεβαίωση. Η ινσουλίνη δεν πρέπει να ανακινείται βίαια (αφρίζει και επηρεάζεται η δοσολογία). Τα ανάλογα ινσουλίνης (μακράς ή ταχείας δράσης) δεν χρειάζονται πλέον ανακίνηση (ανάμειξη) πριν από τη χρήση, όπως συμβαίνει με την ινσουλίνη NPH (neutral protamine Hagedorn) [3]. Η NPH είναι ανθρώπινη ινσουλίνη ενδιάμεσης δράσης, φυσιολογικά θολή, που συνταγογραφείται όλο και λιγότερο αλλά εξακολουθεί να διατίθεται σε πολλές χώρες. Έλεγχε πάντα την όψη πριν από τη χρήση. Μη χρησιμοποιείς ινσουλίνη αν είναι θολή (εξαίρεση η NPH), αν έχει κρυστάλλους ή αν άλλαξε χρώμα.

Γίνεται, αλλά δεν συνιστάται. Τεχνικά μπορείς να κάνεις ένεση μέσα από λεπτά ρούχα (πουκάμισο, λεπτό μπλουζάκι), αλλά δεν συνιστάται καθόλου [3]. Οι ίνες του υφάσματος μπορούν να μολύνουν τη βελόνα, δεν βλέπεις ακριβώς πού κάνεις την ένεση και μπορεί να μπερδέψεις τη σωστή εναλλαγή των περιοχών. Τα χοντρά ρούχα εκτρέπουν τη βελόνα και επηρεάζουν το βάθος της ένεσης.

Αν βρεθείς σε επείγουσα ανάγκη χωρίς εναλλακτική (δύσκολο να φανταστεί κανείς), βεβαιώσου ότι η περιοχή του ρούχου είναι καθαρή. Χρησιμοποίησε νέα βελόνα, κάνε την ένεση μέσα από ένα μόνο λεπτό στρώμα υφάσματος και πρόσεξε πολύ το βάθος [15]. Κάν' το μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Οι περισσότεροι βρίσκουν έναν διακριτικό τρόπο να ανασηκώσουν λίγο το ρούχο τους ώστε να έχουν άμεση πρόσβαση στο δέρμα.

Οι σκληρύνσεις εμφανίζονται γενικά από επαναλαμβανόμενες ενέσεις στην ίδια περιοχή [16]. Ο λιπώδης ιστός πολλαπλασιάζεται μη φυσιολογικά (τα λιποκύτταρα πληθαίνουν και μεγαλώνουν) ως απάντηση στην τροφική δράση της ινσουλίνης, δηλαδή στην ικανότητά της να διεγείρει την ανάπτυξη των ιστών. Οι σκληρύνσεις είναι μαλακές, ανώδυνες, αλλά απορροφούν την ινσουλίνη απρόβλεπτα, άλλοτε με καθυστέρηση, άλλοτε καθόλου [16]. Εμφανίζονται σε πάνω από τους μισούς ανθρώπους που χρησιμοποιούν ινσουλίνη, αλλά είναι πολύ συχνότερες σε όσους δεν εναλλάσσουν σωστά τα σημεία των ενέσεων ή ξαναχρησιμοποιούν βελόνες [5].

Για πρόληψη, εναλλάσσε συστηματικά τα σημεία των ενέσεων, χρησιμοποίησε νέες βελόνες και έλεγχε τακτικά με το μάτι και με ψηλάφηση τις περιοχές των ενέσεων [4]. Αν έχεις ήδη σκληρύνσεις, απόφυγε εντελώς την περιοχή αυτή για τουλάχιστον τρεις μήνες. Ποτέ μην κάνεις ένεση μέσα σε σκληρύνσεις: η ινσουλίνη απορροφάται από αυτές απρόβλεπτα, και η γλυκόζη γίνεται δύσκολο να ρυθμιστεί [16]. Δείξε στον γιατρό σου όλες τις περιοχές με αλλοιώσεις, ώστε να αξιολογήσετε μαζί την τεχνική της ένεσης. Σπάνια, οι σκληρύνσεις μπορεί να εμφανιστούν μέσω αλλεργικής αντίδρασης στην ινσουλίνη που χρησιμοποιείς, οπότε μπορεί να χρειαστεί αλλαγή του τύπου της ινσουλίνης.