Gebelik diyabetini anlamak: nedenler ve bakım

Gebelik diyabeti, gebeliğin 2. ya da 3. üç aylık döneminde ilk kez ortaya çıkan bir diabetes mellitus biçimidir [1]. Vücudunuz insülin üretir; ancak plasentanın salgıladığı hormonlar onun etkisini kısmen engeller. Pankreasınız bu artmış direnci karşılamak için yeterli insülini üretemediğinde kan şekeriniz olağan değerlerin üstüne çıkar [2].

Süreç, plasenta büyüdükçe ve gitgide daha çok diyabet yapıcı hormon, yani kan şekerini yükselten hormon saldıkça yavaş yavaş ortaya çıkar [1]. Gebelikten önceki aşırı kilo, 35 yaş üstü olmak ve ailede tip 2 diyabet öyküsü gibi etkenler bu durumun gelişme riskini artırır. Yine de gebelik diyabeti, belirgin risk etkeni olmayan kadınlarda da ortaya çıkabilir.

Gebelik diyabeti, geçici ve gebeliğe özgü nedeniyle öteki türlerden temelden ayrılır [2]. Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi insülin üreten hücreleri yıkar ve bu yıkım kalıcıdır. Tip 2 diyabette vücut, yaşam biçimi ve genetik yatkınlık nedeniyle birçok yıl içinde insüline dirençli duruma gelir.

Gebelik diyabetinde insülin direncine plasenta hormonları yol açar ve bu direnç genellikle doğumdan sonra ortadan kalkar [1]. Otoimmün bir hastalık değildir; pankreastaki beta hücrelerinin, yani pankreasta insülini üreten hücrelerin yıkımını da içermez. Tedavi genellikle yalnızca gebelik dönemi boyunca gereklidir; ancak sonradan tip 2 diyabet geliştirme riski artmış olarak kalır, aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi [3].

Gebelikten önce pankreasınız vücudun gereksinimleri için yeterli insülin üretiyordu. İnsülinin etkisini engelleyecek plasenta hormonları yoktu. Organizmanız, insülin üretimiyle hücrelerinizin glukoz gereksinimi arasında bir denge koruyordu [4].

Gebelik organizmanızdan daha çok enerji ister ve onun glukozu kullanma biçimini değiştirir. Plasenta hormonları insülin direncini yavaş yavaş artırır; pankreasın da insülin üretimini ikiye, hatta üçe katlaması gerekir [1]. Bu uyum yeteneği aşılırsa hiperglisemi, yani gebelik diyabeti ortaya çıkar.

Gebelik diyabeti tanımı gereği geçici bir durumdur ve olguların çoğunda doğumdan sonra çözülür [2]. Plasenta çıkarıldığında, insülin direncinden sorumlu hormonlar hızla ortadan kalkar [1]. Kan şekeri genellikle doğumdan sonraki ilk saatlerde ya da günlerde olağan değerlere döner.

Yine de geçici olması, uzun dönemde hiçbir sonucu olmadığı anlamına gelmez. Gebelik diyabeti öyküsü olan kadınlar tip 2 diyabet riskine açık kalır. Onların %30 ile %50'si sonraki 15-20 yılda tip 2 diyabet geliştirir; yaşam boyu risk ise %60'a kadar ulaşabilir [3]. Bu nedenle doğumdan sonra kan şekerinin izlenmesi ve sağlıklı bir yaşam biçiminin benimsenmesi, tip 2 diyabetin önlenmesi için vazgeçilmezdir.

Gebelik diyabeti en sık ikinci üç aylık dönemde, genellikle gebeliğin 24. ile 28. haftaları arasında ortaya çıkar [2]. Bu, plasentanın önemli miktarda diyabet yapıcı hormon üretmeye yetecek bir büyüklüğe ulaştığı dönemdir. Bu nedenle glukoz dayanıklılık testi (OGTT) tam da bu aralıkta yapılır [3].

Üçüncü üç aylık dönemde insülin direnci daha yavaş bir hızla artmayı sürdürür ve 32-36. haftalarda en yüksek düzeye ulaşır [1]. Standart tarama olumsuz çıkmışsa, ama risk etkenleri sürüyor ve daha geç kendini gösteriyorsa, bazı gebelik diyabeti olgularına daha geç tanı konur. Daha ilk üç aylık dönemde saptanan, diyabet değerlerinde bir kan şekeri, olguların çoğunda gebelikten önce keşfedilmemiş, önceden var olan bir diyabet anlamına gelir; ondan kaynaklanan bir diyabet değil.

Gebelik diyabeti dünya genelinde gebeliklerin %10 ile %14'ünü etkiler; incelenen topluma ve kullanılan tanı ölçütlerine göre değişiklikler görülür [5]. Yaygınlık bölgeler arasında belirgin biçimde değişir; Orta Doğu'da, Kuzey Afrika'da ve Güneydoğu Asya'da daha büyüktür [2]. Sizin için bu oran, 24-28. haftalardaki glukoz dayanıklılık testinin gebeliğin alışılmış bakımının bir parçası olduğu, riskli kadınlara ayrılmış bir önlem olmadığı anlamına gelir.

Son on yıllarda gebelik diyabetinin görülme sıklığı, dünyadaki obezite salgınına koşut olarak sürekli arttı [2]. Yaşam biçimi değişiklikleri, annenin daha ileri yaşta olması ve obezite yaygınlığının artması bu eğilime birlikte katkıda bulunuyor. IADPSG'nin (diyabet ve gebelik alanında uluslararası bir uzman grubunun) önerdiği tanı ölçütlerinin standartlaştırılması, bu durumun dünya genelinde daha kesin kestirilmesine olanak verdi [5].

Plasentanın salgıladığı birçok hormon insülinin etkisini engeller [4]. Başlıca rol, plasental laktojen hormonundadır (hPL): o, lipolizi, yani depolardaki yağların parçalanmasını etkinleştirdiği ve kana serbest yağ asitleri gönderdiği için insülin direncini artırır [1]. Progesteron ve östrojen de dokuların insüline duyarlılığının azalmasına katkıda bulunur.

Böbrek üstü bezlerinin ürettiği hormon olan kortizol de gebelikte yükselir ve glukokortikoit alıcıları üzerinden, yani hücrelerde etkisini gösterdiği yerler üzerinden etki ederek insülin direncini büyütür [6]. Plasental büyüme hormonu ve leptin, pankreasın insülin salgılama yeteneği üzerinde baskı oluşturan bu karmaşık hormon tablosunu tamamlar [4].

Evet; gebelik diyabeti kuramsal olarak her gebelikte, görünürde risk etkeni olmayan kadınlarda da ortaya çıkabilir. Yine de önceki bir gebelikte gebelik diyabeti geçirdiyseniz risk belirgin biçimde daha büyüktür [7]. Etkilenen kadınların %30 ile %50'si bir sonraki gebelikte yeniden gebelik diyabeti geliştirir; riskli toplumlarda oranlar daha yüksektir [8].

Olasılığı artıran öteki etkenler arasında aşırı kilo, 35 yaş üstü olmak, ailede tip 2 diyabet öyküsü ve polikistik over sendromu bulunur [3]. Gebelik diyabeti olmayan bir gebelik geçirmiş olmanız, sonraki gebeliklerin de öyle olacağını güvence altına almaz. Her gebelik ayrı ayrı izlenmelidir; kan şekerinin ölçülmesi de zorunlu olmayı sürdürür.

Plasenta, fetüse sürekli bir besin akışı sağlamak için glukoz metabolizmasını etkiler [6]. Fetüs, büyüme ve gelişme için yalnızca annenin glukozuna bağımlıdır; gereksinim duyduklarını kendisi üretemez. Plasenta, annenin insülin direncini artırarak daha çok glukozu fetüsün dolaşımına yönlendirir [4].

Bu düzenek, annenin pankreası karşılayabildiği sürece iyi çalışan evrimsel bir uyarlanmadır [6]. Plasenta, annenin metabolizmasını yeniden biçimlendiren hormonlar salgılayan karmaşık bir iç salgı organı gibi çalışır. Bu yeniden biçimlendirme annenin uyum yeteneğini aştığında sonuç gebelik diyabeti olur [1].

Plasenta çıkarıldıktan sonra, insülin direncinden sorumlu hormonlar dolaşımdan hızla kaybolur [1]. Olguların çoğunda kan şekeri doğumdan sonraki ilk saatlerde ya da günlerde olağan düzeye döner. İnsülinle ya da ağızdan antidiyabetiklerle tedavi genellikle doğumdan hemen sonra kesilir; ancak zamanlama ve karar, kan şekerlerini izlemeyi sürdüren sağlık ekibine aittir [2].

Yine de sorunun çözüldüğünü doğrulamak için doğumdan 4-12 hafta sonra bir glukoz dayanıklılık testi yaptırmanız vazgeçilmezdir [3]. Tip 2 diyabet geliştirme riski uzun dönemde artmış kalır; bu nedenle uzun dönemde yıllık denetim önerilir. Emzirmek, olağan bir ağırlığın korunması ve düzenli fiziksel etkinlik, gebelik diyabeti öyküsü olan bir annede tip 2 diyabet geliştirme riskini belirgin biçimde azaltabilir [9].